A nosa achega á educación infantil

Archive for the ‘EncienciArte’ Category

Rechíos poéticos II: a bubela

In ContArte,EncienciArte on 15/05/2018 at 19:13

IMG_3679

Buscando poesías sobre paxaros para o “Tendal dos poemas”, non tivemos a sorte de dar coas do noso paxaro preferido, a bubela. Temos a seguridade de ter lido algunha, pero arestora non a atopamos, o que nos deixou matinando por un tempo. Ata que atopamos a solución ao noso problema: encargariámola.

Así, con tal determinación, escribímoslle a Antonio García Teijeiro, Helena Villar Janeiro, Dores Tembrás e Rosalía Morlán. A nosa sorpresa foi cando xa de inmediato comezamos a recibir as respostas aceptando o encargo.

 

 

 

Segundo foron chegando, ficabamos marabillados coa súa fermosura. Notase ben a mestría e o agarimo co que foron feitas pensando nos cativos. Cada un deles á súa maneira recolle as características principais da bubela e o seu singular canto.

Non sabemos ben como agradecer a atención que tiveron estes grandes da literatura galega actual; unha mostra máis de que a súa creatividade e lírica vai intimamente ligada co seu bo facer, ser e estar no mundo, así como o seu compromiso coa educación. Mil grazas.

 

 

 

Somos uns afortunados pero sería un acto de egoísmo non compartilas con todo o mundo, así xurde a segunda fase dos “Rechíos poéticos”: penduraremos as poesías das árbores dos parques, beirarrúas, xardíns e montes do Milladoiro.

Unha nai de alumno experta en artes gráficas, para explicarnos o proceso de impresión dunha imaxe fíxonos os carteis coa imaxe dunha bubela, mesmo coa súa descomposición nas catro cores. Agora pola outra cara poñeremos os poemas da bubela escritos polos pequenos.

 

 

 

Pero os nosos nenos e nenas aínda querían máis, gustaríalles ver aos paxaros xunto as poesías, polo que me preguntaron se sería posible facerlles uns comedeiros con gran. Aceptamos a idea coa condición de que fosen ecolóxicos e artesanais, de modo que demos cun modelo feito coa monda da media laranxa.

 

 

 

Logo veu o momento de enchelos de grans, de moitas variedades para que fosen do gusto de todo tipo de paxaros. Así, cada un preparou a súa combinación de comida (millo enteiro, en fariña grosa ou con alpiste) coa condición de que cada preparado non podía superar os 50 g. que era o que calculáramos cabía na casca deshidratada.

 

 

 

Agora, en grupo, penduramos uns polos arredores da escola e logo, cada nena e neno, leva un para poñer nunha árbore que lles guste e que estea visible aos paseantes. Acompañaranse todas dos comedeiros para os paxaros. Unha versión pedestre daquel gravado emblemático da editorial Nós feito por Castelao que levaba escrito no pé: “fartura pr´o corpo e fartura pr´o esprito”.

 

 

 

Nestes días, máis de setenta carteis con poemas sobre a bubela encherán as rúas do Milladoiro. Xa están a chegarnos as imaxes.

 

Un intento máis de que as iniciativas escolares traspasen o reducido ámbito das catro paredes do edificio enriquecendo á comunidade coas achegas dos nenos e nenas.

Unha vez máis, sacamos a poesía á rúa e con ela volven os paxaros e os seus cantos!

Rechíos poéticos I

In ContArte,EncienciArte on 14/05/2018 at 18:12

IMG_2060

Un ano máis o DNL do concello de Ames convídanos a participar nas actividades arredor das Letras Galegas, neste caso repetindo o Tendal dos poemas do pasado curso que tantos éxitos recolleu por pór a poesía ao alcance de todos os paseantes de Bertamiráns e O Milladoiro.

Pero nesta ocasión quixemos darlle unha volta e si na edición anterior se centraban na natureza, ríos e camiños, na presente vinculámolo cos proxectos de re-naturalización das escolas, así o tema foron os paxaros. Despedirámolos no outono, agardarámolos pola Candeloria, estivéramos atentos ao primeiro canto do cuco, botarámoslle grans para atraelos ao noso xardín, deprendéramos os seus nomes e a distinguir o seu canto, así que era normal que agora lles brindaramos unha homenaxe poética titulada “Rechíos poéticos”.

Na poética galega abondan textos protagonizados polas aves máis comúns na contorna: merlos, andoriñas, corvos, paporroibos, carrizos, pombas, pardais…, así fomos escolmando cincuenta poesías de todas as épocas que unha vez escritas sobre lona adornan os paseos e camiños das nosas vilas. Recuperar o coñecemento das aves, poñer a poesía na rúa e alegrar a vida da veciñanza eran os nosos obxectivos.

En Bertamiráns do CEIP A Maía.

No Milladoiro da EEI Milladoiro.

Permanecerán expostas ata finais do mes de xuño.

 

O aire do pan

In EncienciArte on 26/04/2018 at 21:19

Unha nena tróuxonos unha receita de pan polo que decidimos facelo na aula. Todos dixeron que lles gustaría facer dous pans, un para comelo alí e outro para levar á casa. De modo que fixemos cálculos sobre o que pesa unha bola e concluímos que precisaríamos arredor de 200 g. para cada un dos 25 nenos e nenas da clase, así que previamente preparamos na casa unha masa de seis quilos, xa que logo era inviable facela na clase pola cantidade e polo tempo de espera. O que si reproducimos foi a receita da nosa compañeira, pesando todos os ingredientes así coma a masa resultante tras ser amasada por todos e comprobado que estaba no seu punto cando ao premer cun dedo, de inmediato recupera a súa forma.

Rodeámola cunha cinta métrica para ver se o lévedo facía efecto (que tanto lles desagradou o seu olor). Preparamos unha táboa de control na que íamos anotando os cambios canto a peso e medida. E isto foi o que máis os desconcertou, porque a cada pouco a masa medraba e malia todo non variaba de peso. Axiña soubemos a que se debía, xa que mestres fermentaba, botamos man da masa que prepararamos con anterioridade. Ao cortala e dividila en anacos, descubrimos que estaba chea de buratos coma burbullas de aire. Velaquí a resposta ao misterio da medra sen cambio de peso: estaba chea de aire.

Agora cadaquén tiña que repartila súa peza de aproximadamente 200 g. de masa en dous bolos. Foi revelador ver como algúns deixaban o máis grande para a casa e o pequeno para eles, ou ao revés. O traballo foi autónomo cumprindo só a condición de que tiñan que anotar o peso dos dous bolos.

Tralo enfornado, a chegada do carro cas bandexas, anunciado polo recendo do pan quente, foi motivo de alegría.

E agora chegaba o momento de comprobar si cocidos pesaban o mesmo.

Mermaran de peso. Neste caso, a explicación tivemos que dárllela nós: a auga da masa evaporarase.

A proba do pan, a receita para repetila na casa e a preparación do paquete para levar o bolo da familia, púxolle o ramo a esta sesión intensa de traballo manipulativo e matemático, de gozo coas cousas sinxelas da vida: recendos, sabores, traballo en grupo e a satisfacción de saber facer.

Que ben nos fixo o aire do pan.

A manga, o mango e a mangueira

In EncienciArte on 22/03/2018 at 07:21

IMG_9142

No mes de xaneiro un neno trouxo unha manga para compartir cos compañeiros. Algúns tíñana probado e outros non, o que non deixou de sorprendelos foi que en galego fose feminino e en castelán masculino, manga/mango, e a homonimia, pois o seu mesmo nome ten significados ben diferentes.

Como non podía ser doutro xeito, decidimos probalo, non sen antes pesalo, tocalo, ulilo…Trala cata buscamos semellanzas no seu sabor; apuntaban ao melocotón ou ao melón, mesmo cun recendo a piñeiro.

Tanto gustou, mesmo aos remisos a probar, que propuxeron plantar a carabuña para así ter unha mangueira. Como nunca fixeramos tal, decidimos buscar información na rede e atopamos un vídeo moi interesante no que nos dicía o modo e os tempos. Tivemos que velo varias veces antes de pornos mans á obra, non sen antes anotar nun almanaque todos os pasos e prazos a seguir. Segundo iso, no mes de marzo, alá pola chegada da primavera, mesmo no día da árbore, nós teríamos unha mangueira para plantar.

Abrir a carabuña, extraer a semente, envolvela en papel húmido, deixala tapada, trasladala a unha maceta aínda cuberta, destapala e regala a miúdo, foron as anotacións, tan só quedaba esperar que se cumprisen os diferentes pasos.

E así foi. Cunha exactitude que nos alborozaba, íanse cumprindo.

Causou tal sensación vela xermolar que todos quixeron repetilo nas súas casas para así ir levando un proceso paralelo ao da escola.

As responsabilidades dos encargados, os fitos marcados no calendario, as medras, as medicións e as comparacións entre as dúas sementes que plantaramos, leváronnos a un extraordinario traballo matemático, que aínda sigue. Isto sen contar que á vista do éxito, os cultivos estendéronse a pistachos, améndoas, aguacates, landras, castañas, mandarinas e limoeiros. Toda semente que caía nas súas mans, levábamos a buscar información na rede e planeamento das súas fases.

Tal e como calculáramos, o día 21 de marzo, trala chegada da primavera, no día da árbore, as nosas mangueiras locen fermosas.

Agora cústanos facerlles entender que non teremos froitos ata dentro duns anos. Entanto imos enredándonos coas degustacións doutras mangas que chegan á aula.

Plantar para o futuro. Arelar. Aprender a esperar. Comprender o ciclo da natureza. Pouco máis se lle pode pedir a unha manga.

mango-tree-ted-hebbler

“Mango tree”, Ted Hebbler

 

Un conto de flores

In EncienciArte,VisionArte on 21/01/2018 at 12:00

Achégase o momento no que faremos plantacións na escola (bulbos, sementes, escallos, raíces), emporiso botamos man de moita información e vídeos nos que se resume o proceso dende a plantación ata a floración ou frutificación, pero gústannos especialmente aqueles nos que se aprecia a simbiose que se da na natureza. Así chegamos a esta fermosa curtametraxe, obra dun artista botánico contemporáneo, Azuma Makoto, quen non sabendo como explicarlle o proceso á súa filla de cinco anos, decidiu realizar esta curta coas ilustracións de Katie Scott se o animador Jamie Paulley. En  tres minutos e medio, resúmese a vida das flores. Unha historia non narrativa, mestura de ciencia e arte, na que se pode ver a polinización, xerminación, descomposición e os microorganismos que viven nas raíces das plantas.

Unha autentica delicia.

Still-frame-from-Azuma-Makoto-Story-of-Flowers-showing-a-field-of-wildflowers-being-pollinated-by-bees-680x383

Still-frame-from-Azuma-Makoto-Story-of-Flowers-show-organisms-living-in-the-root-soil-of-plants-680x383Still-frame-from-Azuma-Makoto-Story-of-Flowers-showing-a-humming-bird-collecting-nectar-from-a-flower-680x383

1495633742146-Screen-Shot-2017-05-24-at-93842-AM1495633711612-Screen-Shot-2017-05-24-at-93600-AM1495633671114-Screen-Shot-2017-05-24-at-93701-AM

Temperatura corporal

In EncienciArte on 30/11/2017 at 15:38

img_8185.jpg

Tras dedicarlle un tempo ao rexistro da temperatura exterior e interior, decatámonos de que esta última se incrementaba moito máis rápido, ao que tratamos de buscarlle explicación: a calefacción, o sol batendo nas cristaleiras e como non, ao calor que nós desprendemos. Todos tiñan unha idea aproximada da calor corporal, aínda que non sabían dos seus valores habituais. Sabían tamén que as subidas de calor eran indicadores da febre.

Emporiso, en primeiro lugar fixemos estimacións da calor corporal duns e doutros, comparándoo co propio, método tradicional e popular para notar a febre. E logo xa empregamos os termómetros clínicos dixitais, aínda que lles amosamos un dos de mercurio máis similar aos xa coñecidos de exterior.

E así fomos mirando a temperatura corporal de cada un e rexistrándoa para acadar unha media ou deducir cal é a normalidade.

Antes de nada fíxose preciso ler as instrucións do termómetro pois coñecían varias opcións sobre onde colocar o termómetro: axila, boca ou recto. Optamos loxicamente pola primeira. E logo soubemos dos chíos que indicaban a finalización da medición e mesmo da alarma de febre.

Tan entusiasmados estaban que decidimos propoñer como tarefa tomarlle a temperatura a todos os membros da familia.

Destas medicións, saíron observacións moi interesantes: quen tiña a temperatura máis alta da casa, quen a máis baixa, se isto tiña algo que ver coa constitución física o co calor da casa (por que non todos a mesma), se os irmáns mellizos/xemelgos (dos que hai cinco na aula) tiñan a mesma temperatura, a escrita dos números dixitais, etc.

Ata houbo quen lle fixo medicións a Pako, ao can da familia, o que nos levou a confirmar a sensación de caloriña que sempre temos ao tocar aos animais domésticos (cans, gatos, pitiños), xa que logo, eles teñen a temperatura corporal un chisco máis alta ca nós.

Temperatura exterior-temperatura interior

In EncienciArte on 29/11/2017 at 13:16

img_8171.jpg

Nestes días de baixadas bruscas de temperatura, xeadas ou nevaradas en zonas de Galicia e ao tempo ceos solleiros, os pequenos estaban totalmente desconcertados, non podían entender que lucira o sol e fixera frío á vez.

Así decidimos dedicarlle atención aos instrumentos de medida de temperatura, ás previsións meteorolóxicas e á observación dos cambios ao longo da xornada. Para iso sacamos toda a nosa colección de termómetros, estacións meteorolóxicas, reloxos con sensores de temperatura, termóstatos e ata o noso omnipresente galo de Barcelos. Igualmente supuxo a procura de termómetros presentes no seu entorno cotiá (rúas, establecementos comerciais, automóviles, vivendas, teléfonos…) buscando a coincidencia das súas medicións.

Fixemos un rexistro do incremento de temperatura-exterior-interior ao longo da sesión de mañán, e comprobámos que co noso corpo tamén podíamos percibir se facía máis ou menos frío e como isto se fai visible co bafo que nos sae pola boca ou nariz.

Tamén reparamos nos recursos que temos para combater o frío nas casas, facendo unha enumeración dos coñecidos para logo comprobar nos seus fogares cales eran os que empregaban.

Mesmo buscamos maneira de facer un termómetro caseiro, pero non nos resultou moi fiable.

Planos, a representación do espazo

In AlfabetizArte,EncienciArte on 04/11/2017 at 16:18

IMG_7167

Dende ben pronto, nas nosas aulas, adoitamos facer representacións gráficas, esquemáticas e sinxelas dos espazos nos que nos movemos ou daqueles aos que nos desprazamos con motivo dunha saída pola contorna, da asistencia á Casa da Cultura, á biblioteca municipal, ou a Correos, por pór un exemplo. Previo e posterior á realización destas actividades, sempre representamos graficamente o espazo no que nos movemos, ou ben empregamos ferramentas como Google maps e Google street view para facernos con el.

Inicialmente, somos nós as que establecemos a base do esquema en traxectos moi coñecidos e sinxelos, como por exemplo neste que supón así como 200 metros entre a escola e a Casa de Cultura, pero nos que hai uns referentes: pasos de peóns, semáforos, etc.

Moito se ten investigado sobre a adquisición da noción do espacio, así Piaget, Hannoun, Van Hiele establecen as etapas ou fases polas que este coñecemento vai pasando. En calquera caso, no que todos os investigadores coinciden é que debe ser traballado, que non é algo que se adquira de seu. Así, os nenos que viven en zonas rurais e se desprazan polo medio téñeno más consolidado ca os que viven en espazos urbanos onde é máis difícil moverse autonomamente. Siegel e White consideran que a aprendizaxe dos conceptos espaciais debe producirse de forma secuencial: dos lugares coñecidos aos itinerarios vinculados (desprazamentos) para poder crear mapas mentais (relacións entre lugares). Na educación infantil hai que tratar o “espazo vivido·”, a experiencia directa, explorando os espazos coñecidos, os de contacto, e xa cara finais de EI, podemos iniciar aos pequenos no “espazo percibido” xa que pouco a pouco poderá experimentar os non tan coñecidos. Hoxe en día, a diferenza do pasado, os nenos dende ben pronto fanse a viaxar a desprazarse a lugares non coñecidos, algo ao que tamén contribúen as series infantís que consumen nas pantallas.

Así, é do máis habitual que eles nos pidan planos para explicarlle aos seus familiares como chegar a un sitio.

Ás veces tamén facemos cazas do tesouro nas que facilitándolles un plano da aula, do corredor ou do patio, teñan que localizar algo no lugar sinalado no mesmo. Os planos do plan de evacuación do centro presentes en todos os espazos do centro, tamén nos son un recurso inestimable para estes nosos xogos nos que trazamos itinerarios a seguir.

De tal modo o teñen afianzado que agora xa son eles mesmo os que se animan a facer representacións esquemáticas dos seus espazos cotiáns: os seus cuartos, os parques nos que xogan…

Os símbolos, convencións gráficas, as diferenzas entre ver de fronte, ver desde arriba ou ver de lado, para nós foi unha lección maxistral que nos deu Chelo,  a conserxe do centro, de formación arquitecto técnico, quen ao ver o que estabamos a traballar, non dubidou en traernos os planos da súa casa para que puideramos comprender estas diferenzas.

Ou uns pais, arquitectos técnicos os dous que tamén nos mandaron os planos de dúas recentes construccións en O Milladoiro, para que puidesemos comprobar in situ a realidade e a súa plasmación gráfica. Unha linguaxe máis a deprender na escola, cos seu propio código e significado.

Dicíame hai pouco unha nai que agora para cada desprazamento da familia case que hai que elaborar un plano ou traer exemplar dos dispoñibles no lugar.

Matemáticas cotiás: facer estimacións, medir, pesar, comprobar, verificar

In EncienciArte on 27/09/2017 at 10:01

IMG_6750

A chegada dos froitos do outono brindounos grandes oportunidades para facer matemáticas.

 

Matemáticas cotiás: dividindo

In EncienciArte on 27/09/2017 at 09:18

IMG_7035

Cremos que o modo de ir introducindo aos pequenos nas operacións aritméticas é a través da vida cotiá, resolvendo os problemas que nos xorden no día a día: dividir un biscoito para que haxa un anaco para cada un, buscando o centro dun cadro para penduralo recto ou facendo todo tipo de reparticións. Así, intuitivamente van comprendendo o que é a adición, a resta ou a división e a súa utilidade na procura de solucións.

Ás veces complicámolo en exceso elaborando materiais e recursos específicos, secuencias didácticas, etc, cando a vida nos brinda múltiples ocasións para introducir de forma natural e normalizada as matemáticas.

 

Matemáticas cotiás: pesámonos e medímonos

In EncienciArte on 26/09/2017 at 08:27

IMG_6958

Unha das rutinas más habituais nas aulas de infantil é a de pesar e medir aos pequenos cada certo tempo para así ir vendo as súas medras; nós facémolo cada inicio de trimestre, o que dá pé a todo un traballo de estimación, comparación, observación dos cambios (incremento ou diminución de peso), a máis do que pode supor arredor da alimentación saudable.

Este curso, unha familia agasallounos cun nivel de aire, o que permite medir a horizontalidade e verticalidade dun elemento, así como neste caso, verificar a exactitude das medicións cando dous nenos/as miden o mesmo.

Rematamos sempre coa representación dos resultados en táboas de frecuencia ou gráficos de barras.

Tempada de chícharos

In EncienciArte on 21/05/2017 at 12:19

IMG_3234

Adoitamos dicir que para vincular os pequenos coa realidade non hai nada mellor ca abrir as portas da escola a todo o que a sociedade e a contorna nos brindan; iso si, coa única condición de que solten o as consabidas fichas. Tocar, apalpar, ulir, escoitar, observar…, son os pasos previos que darán lugar a un monllo de actividades que calquera poder circunscribir aos obxectivos e contidos da etapa.

A primavera cos seus froitos sempre nos dá unha chea de ocasións de aprender, mostra diso é o que nos sucedeu cando unha nai nos dixo que ao seu fillo do que máis lle estaba a gustar nestes días era debullar chícharos, algo que quería compartir cos seus compañeiros e compañeiras.

Chegou cunha saca chea de chícharos, e xa nos amosou como diferenciar os que estaban cheos dos que estaban aínda pequechos; el facíao tanto polo tacto como polo seu renxer ao apretalos. Medir, comparar, contar, pesar, facer estimacións, observar como é cada gran, saborear o doces que son os máis tenros, saber de como nacen da semente que é o mesmo que se come, das súas variedades e ata de cancións populares, alimentación, preparacións todo isto foi o que os chícharos nos brindaron.

Ver fotografías.

Retamos a quen queira a que nos demostre que cunha ficha ou cunha aplicación informática se pode facer o mesmo. O máis sinxelo sempre dá máis xogo educativo ca calquera requintado material didáctico.

Queremos insistir nisto, agora que todas as editoriais andan a presentar os seus inxentes lotes de fichas para infantil, tanto para 3-6 coma para 0-3, algo que nos ten absolutamente perplexas: meniños e meniñas que aínda toman biberón xa teñen material estandarizado para ir á escola! Pero de que valen tantos cursos, tantas publicacións, tantas experiencias respetuosas cos seus intereses e coa súa neurobioloxía. Isto é inaudito! Onde temos a cabeza as persoas que nos dedicamos á educación da infancia?

Clases ao aire libre

In EncienciArte on 04/05/2017 at 22:16

IMG_3010

Nesta nova cruzada por naturalizar a vida dos máis pequenos, estanse a desenvolver iniciativas que van dende o máis radical ata outras máis paulatinas en función da acollida e compromiso que atopan na comunidade educativa, así como do ideario do centro. Colexios que desenvolven parte da xornada na rúa deprendendo a partir do que van atopando, e outros que están a reverdecer os seus espazos exteriores. En calquera caso, é unha tendencia á alza. Aínda así, hai quen di que gustaría de facelo pero que a normativa do centro non llelo permite; pois haberá que ir dando argumentos e rabuñando horas para sacar os nenos á rúa.

O vindeiro día 18 de maio, temos como pretexto unha iniciativa internacional que fomenta levar as clases a fóra. Aprendiendo al aire libre, na última convocatoria logrou que se adheriran preto de catro mil centros de todo o mundo. E para quen nos pregunta que poden facer, como programar a xornada, nós aconsellaríamos que se deixasen levar. A modo de suxestión deixamos unhas fotografías que non precisan de moita explicación mais calquera da profesión pode intuír os obxectivos e contidos que encerran.

Se aínda así quedasen dúbidas dos beneficios da natureza para os nenos e nenas, recomendamos o visionado deste vídeo.

Natureza illada, envasada e esterilizada

In EncienciArte on 02/05/2017 at 00:00

IMG_2284

Hai uns días asistimos á charla de A necesidade de naturalización do entorno escolar, do escritor e comunicador ambiental Antonio Sandoval, encadrada na XVII Campaña municipal de animación á lectura do concello de Santiago. Foi un verdadeiro pracer escoitar o motivo polo que escribiu o libro “A árbore da escola”, publicado en Kalandraka coas ilustracións de Emilio Urberuaga, e así arrinca o seu alegado a favor da naturalización dos centros, instándonos mesmo á “desobediencia civil” (parafraseando a Thoureau), xa que logo, somos os docentes os que temos que tomar a iniciativa de que por enriba das normativas construtivas, dos regulamentos dos centros e das demandas de seguridade e limpeza das familias, está o benestar físico e psicolóxico dos nenos, que precisan sen máis dilación da vitamina N (natureza), da que fala Richard Louv, pois todos adoecen do trastorno polo seu déficit. Deu razóns dabondo para convencernos de que de seguir como ata o de agora, a saúde dos pequenos verase resentida no futuro, con tal motivo foi debullando todos os  acordos asinados nesa liña por sobranceiras organizacións internacionais.

Coma sempre, o problema radica en que os que alí estabamos non precisábamos de que nos persuadira, en troques hai moitos docentes que non queren saber nada de meter a natureza nas aulas nin de levar as aulas á natureza; comodidade, falta de tempo, responsabilidades, etc. son os argumentos que esgrimen avalándose na lexislación vixente e nos regulamentos dos centros educativos que veñen a dárllela razón. Entón non queda outra ca de volvernos todos activistas da renaturalización das escolas.

En verdade, xa somos moitos e moitas as que estamos convencidos de dar esta viraxe cara o verde; xa se están a ver iniciativas como a das escolas bosque, a naturalización de patios, escolas que desenvolven gran número de actividades no exterior, etc., son pequenos pasos, que acabarán configurando unha tendencia da que, pouco a pouco, se farán eco os medios de comunicación coa súa conseguinte aceptación social. Hai xa brotes verdes.

A nós o que nos preocupa son os sucedáneos que poden saír desa liña, todos eles deliberadamente impostos polo mercado: o negocio das actividades dos nenos na natureza, a perversión da idea xenuína en prol do beneficio económico. Chegado este momento do curso no que facemos saídas didácticas cos cativos, hai xa un nicho emerxente no que poderíamos agrupar a todos aqueles que en unha sesión de mañá ou tarde nos ofrecen unha experiencia “inesquecible” na que a modo de time lapse os nenos poden sementar, ver agromar, colleitar e procesar (pan, leite, viño, mel) en tan só un minutos, ou por un case nunca módico prezo montar a cabalo, darlle de mamar a un xato, incubar e ver como nacen os poliños dos ovos que eles recolleron no galiñeiro. Todo ilo respectando os controis de seguridade sanitaria, alimentaria e animal ou vexetal e acompañado polas explicacións de persoal especializado en cada caso. É dicir, estamos a levar aos pequenos a parques temáticos da natureza, onde esta se nos presenta illada, envasada e esterilizada.

Paradoxos da educación, para ensinar o natural recorremos ao artificial. Para facer iso, case que mellor poñerlles un vídeo na escola. Sabemos de certo que os nenos volverán contentos, algúns mesmo verán o que nunca viron, pero non é iso o que debemos pretender ou mellor dito non é así como lograremos pór á infancia en contacto coa natureza.

Se en verdade queremos renaturalizar a vida dos pequenos hai dúas condicións que non deberíamos perder de vista:

-A natureza hai que normalizala, en maior ou menor medida, ten que estar presente na vida cotiá, no día a día de cada neno e nena. Non se trata de facer unha requintada experiencia anual senón máis ben dunha pentasensorial vivencia diaria. Sempre será mellor poder coidar dunhas plantas que sementaron nunhas macetas preparadas por eles e das que levaron conta dos días ata que as viron agromar, medrar e frutificar, que unha espectacular visita, aínda que sexa á horta de permacultura do Xigante Verde ou aos novos xardíns colgantes de Babilonia.

-A compoñente afectiva non hai que desdeñala; ao igual que sucede coa animación á lectura, coa educación en valores, coa educación en xeral, ensinamos máis co exemplo  que coas leccións maxistrais, e nós, os docentes temos que ser os mediadores entre a vivencia coa natureza e os pequenos. Non precisamos de requilorios dos expertos en plantas, en xardinería, en agricultura ou en gandería, precisamos amosar o pracer que nos produce o contacto co medio natural; se somos quen de transmitirlles iso xa podemos dar por ben feito o noso labor. Sobresaturamos de didactismo o que ten que entrarnos polo simple goce.

É moito máis sinxelo e moito máis barato do que pode parecer, a pregunta que nos asalta sempre é, e logo porque non o facemos? En verdade cremos que realizamos algo significativo pola natureza, celebrando unicamente un día dedicado á nai Terra, ao medio ambiente, á auga ou aos bosques.

As saídas hai que desenvolvelas en espazos naturais-naturais, válome da redundancia para diferenzalos doutros de carácter educativo-lúdico-artificial, dos que sen desbotar o valor das súas actuacións non poden ser substitutivos ou usurpar o lugar de seu que lle corresponde  á contorna natural tal e como a podemos atopar sen ir a un espazo creado ad hoc.  Estar na natureza non pode ser ir a unha aula máis, ten que ser unha vivencia que ás veces nin precisa de explicacións, tan só da admiración e da recreación, requirindo logo da calma e do sosego.

Mentres non entendamos isto a naturalización das escolas pode ser unha cuestión decorativa ou unha experiencia lúdica anual, pero non acadaremos os obxectivos de mellorar as condicións de vida e saúde dos nenos nin de que “termen da paisaxe”, como ben dicía Marilar Aleixandre no seu descurso de ingreso na RAG no sentido de coidala, mirar por ela e sustentala.

IMG_2599

Neve quente

In EncienciArte on 08/03/2017 at 18:49

A celebración dos aniversarios non fai máis ca traernos agasallos inesperados. Nesta ocasión un neno quixo expoñernos o seu gusto pola neve, da que goza cando viaxa á vila dos avós zamoranos, de modo que no porexpan colocaron escenas familiares en paisaxes nevados. Asemade, quixo facerlle unha demostración aos compañeiros de como simular neve con tres cueiros e auga.

Feita a súa proposta, todos quedamos desconcertados; os pais xa tomaran a precaución de enviarme unha ligazón a un vídeo co proceso.

Insistiunos moito en que había que cribar moi ben as boliñas que están no medio do algodón do cueiro, xa que logo son elas as que logran ese efecto.

IMG_4695

Con todo, quixemos comprobar se malia todo o algodón non semellaría ás folerpas, emporiso preparámolo noutras cubetas ás que tamén se lle engadiu auga.

Engadimos líquido e xa de inmediato comeza da solidificar e ao remexer mesmo parece unha nevarada.

Fomos tocando e a sensación é húmida, fresca, non compacta pero, por suposto, a temperatura ambiente, porén os nenos comezaron a dicir que era neve quente.

Desta mañá, destacamos a coidadosa preparación da familia para que o neno puidera explicárllelo aos compañeiros; a rigorosidade “cuasi científica” da exposición, a expectación dos asistentes, así como toda a experiencia de traballo coa vista e co tacto.

A Escola Bosque Amadahi e o Pazo do Sol e a Lúa, un binomio máxico

In EmocionArte,EncienciArte on 10/12/2016 at 12:31

15304286_926171527518492_2421923518069668334_o

Hoxe queremos relatar unha desas nosas experiencias de vida con ida e volta malia que nesta ocasión non participou directamente o noso alumnado xa que logo, nós non fomos máis ca mediadoras ou propiciadoras dunha descuberta e dun encontro especial entre a tribo da Escola no Bosque Amadahi en Dexo, a maxia do Pazo do Faramello e moitas outras persoas que dun xeito ou doutro queremos facer a nosa achega para a re-naturalización da educación.

Coma en moitos contos comeza con dous protagonistas que de primeiras non se coñecían.

No mes de novembro a Facultade de CC.EE da Coruña convidounos  a InnovArte a dar unha charla ao alumnado que está a realizar o Practicum, xunto con outras experiencias entre elas a da Escola no Bosque Amadahi en Dexo. Nós sabíamos da existencia desta escola que toma a filosofía de tantas outras xa moi estendidas en países coma Alemaña, Dinamarca ou Canadá pero nunca tiveramos ocasión de coñecer a súa idiosincrasia. Escoitando a Paz Gonçalvez, a súa directora, espertouse en nós o desexo de coñecela in situ, así llelo manifestamos e convidounos a ir cando gustaramos, de modo que xa pechamos unha visita para uns días máis adiante.

Por outra banda, as persoas que seguen o noso blog saben que no mes de setembro demos inicio ao outono cunha visita do noso alumnado ao Pazo do Faramello e que, dende aquela, comezamos unha historia de engadidos na que en cada volta volvemos a encontrarnos mantendo vivo un vínculo que se estableceu entre os nosos nenos e o, para eles, Pazo do Sol e da Lúa. Desde o primeiro momento, Gonzalo, o seu dono, manifestounos o seu interese por darlle unha vertente educativa ao lugar de O Faramello, tirándolle especial proveito pedagóxico-lúdico ao bosque e ao Xardín do Recordo sen mediar máis interese có da divulgación ambiental e o fomento do compromiso social e educativo, de modo que, dende aquela, InnovArte faille algunhas suxestións nesa liña.

Así foi como xuntando estes dous elementos, pensamos que sería bo que se coñeceran en primeiro lugar en Dexo-Oleiros acompañándonos na visita a Amadahi. Naquela ocasión, a máis do responsable do Pazo viñan con nós dúas técnicos municipais de educación, Anayansi e Aída, persoas tamén moi comprometidas con buscar alternativas máis reais ás actividades extraescolares dirixidas aos cativos.

Esta primeira toma de contacto tivo lugar o pasado 21 de novembro, día no que caían chuzos de punta alá pola Costa Ártabra, o que non nos disuadiu de pisar o monte, as fragas, as rochas e os cantís polos que corren e deprenden os nenos e nenas da Escola Bosque Amadahi. Da man das responsables educativas de Amadahi coñecemos a vida cotiá nesta escola non convencional na que se priman as relacións escola-familia e na que os nenos son artífices das súas aprendizaxes sendo parte activa no seu propio proceso educativo xa que logo, as súas percepcións, os seus intereses, as súas singularidades e os seus gustos son os fíos cos que se vai andamiando o seu coñecemento, sempre coa axuda respectuosa das mestras, das monitoras e mesmo da veciñanza. Dicir que quedamos impresionados é pouco, Amadahi fíxonos volver a mirada ao básico, ao sinxelo, ao carente de adobíos irrelevantes. Alí cada lugar ten nome e ten sentido: a horta, a entrada, o portelo das palabras, o misterioso túnel vexetal de loureiros, os lugares de xuntanza, as árbores, mesmo a un bambán que demos en chamar o “máis fermoso do mundo” porque na súa cadencia trasládate desde o bosque ao mar. Aínda escoitando unha charla de Paz ou visitando o web un non se pode dar unha idea aproximada da sensibilidade e sentido educativo que alí se respira.

Engaiolados como estábamos, trala visita, conversamos sobre a educación e as achegas que cadaquén pode facer, así o dono do Pazo convidounas a coñecer o seu lugar, a correr pola súa, tamén “aula con ceo, auga e árbores” e a plantar unha árbore no Xardín do Recordo o que de inmediato foi acollido con alegría e xa artillaron unha visita coa tribo Amadahi para o día 8 de decembro. Tras unha primeira toma de contacto que fixo Paz Gonçalves ao Faramello a finais de novembro, xunto coa súa compañeira María perfilaron como discorrería este día tan especial para os pequenos e as súas familias. Malia que querían que fose un encontro íntimo por tratarse da primeira saída do curso, pensamos que persoas poderían acompañarnos nesa aventura na que non poderían faltar Gloria Mosquera e Tomi do grupo musical Mamá Cabra -que van todas as fins de semana a facer con eles cantos na Marola (illote emblemático da costa de Dexo)-, e uns amigos comúns da Facultade de CCEE de Lugo -os profesores Lina Iglesias Forneiro e Uxío Otero Urtaza (director do Máster de Dirección de Actividades Educativas na Natureza)-, así como Anayansi e Aída, Esther e Asun -piares fundamentais no Xardín do Recordo- e nós de convidadas, asistimos a ese encontro tan máxico.

15284987_10210273242900967_8066134805726412891_n

Sentimos non poder ilustrar con fotografías o discorrer da xornada, a razón é que non dispoñemos das autorizacións de uso de imaxe, motivo polo que vos convidamos a visitar o Facebook de Amadahi e alí poderedes ver algúns momentos tales como o da chegada ao Xardín do Recordo;  o paseo ata a fermosa pontella romana de Francos; a plantación de dous exemplares de cornus florida, que completaron deixando como recordo pedras-palabra e un bastón-corazón;  a entrada ao Pazo ao carón da Rocha nai e do trono celta onde nos fixeron sentar por quendas a Gonzalo, a InnovArte e a Gloria e Tomi para facernos entrega dun agasallo moi especial, un toro dunha árbore pintada polos nenos nas que plasmaron mensaxes como “Quen comparte o seu bosque comparte o seu corazón” na dedicada ao anfitrión, ou “Maxia de nen@s” na dedicada a nós.

img_1260

Unha vez dentro xa era hora de xantar, momento tamén especial no que as familias sacaron das súas mochilas elaboracións caseiras para compartir entre todos mentres partillábamos sobre a vida e a infancia, ao tempo que íamos petiscando nun gorentoso pan con forma de árbore amasado por todos os nenos.

15417077_1191023990978069_575435427_n

Xa na sobremesa unha sorpresa máis, Gloria e Tomi sacaron os seus instrumentos musicais puxéronse a cantar as cancións preferidas da tribo Amadahi.

15424586_1191023887644746_999322245_n

A xornada rematou cun paseo pola lendaria senda da Traslatio Xacobea co cantareiro río Tinto a un lado e polo outro coas recentes reforestacións que se fixeron no bosque de O Faramello para así eliminar especies invasoras devolvéndolle o lugar de seu ás árbores autóctonas. Finalmente despedida e agradecementos que se prolongaron ate o lusco e fusco.

15423562_1191024087644726_1531878059_n

Quizais por iso demos en denominar esta experiencia coma un binomio máxico. Énos imposible relatar a atmosfera especial que se creou nese lugar neste día no que ata a climatoloxía colaborou; é moi difícil describir o que senten unhas mestras cando ven que outra educación é posible; non é doado contar como se constata que a natureza debe ser unha aliada e protagonista educativa, polo que tomaremos unhas palabras de Paz Gonçalvez:

“Síntome emocionada polo que provoca Amadahi….curiosidade, sorrisos …e sobre todo ganas, ganas de vincularse a Natureza, de aprender a través de ela, de amala con mimos , pequenos e grandes, achegándonos a ela a través de cancións, da escoita…As primeiras familias e María fan que todo isto sexa máis doado.”

Esperamos asistir a outros moitos encontros entre nós ou entre outros grupos que teñan a sensibilidade suficiente para entender que a natureza non é un tema a tratar unha quincena ou un trimestre na escola ou para celebrala no día 5 de xuño, moi pola contra é o noso medio máis natural emporiso hai que propiciar todo tipo de encontros entre os nenos e ela salientando todas as compoñentes que interveñen neste proceso: afectivas, emocionais, cognitivas, sensoriais e moitas outras que non se poden anticipar pero que sempre nos agardan agochadas para sorprendernos.

15356011_1191023914311410_78108997_n

Grazas á Escola Bosque Amadahi e ao Pazo do Faramello por deixarnos estar.

15416148_1191024097644725_975959722_n

A pel das árbores

In EncienciArte on 18/11/2016 at 07:41

img_3911

Levar ao alumnado a “pensar coa pel” é unha das constantes de InnovArte, así aproveitamos toda ocasión para desenvolver o sentido do tacto, verbalizar as sensacións que se perciben a través del e conectar esas percepcións con outras coñecidas ou gardalas na memoria para ser quen de rescatalas cando volvan a sentir algo semellante. O sentido do tacto aporta unha información inxente que sen embargo na escola reducímolo a duro/brando, quente/frío ou seco/mollado, pero hai moito máis, pensar coa pel pode ser o inicio de ricas aprendizaxes.

Este outono tan amable que permite tantos paseos e que convida a camiñar polo monte estanos a proporcionar “tesouros” diarios (follas, ramas, sementes, piñas, froitas…) que nos traen os nosos nenos e nenas, especialmente trala fin de semana ou festivos. Así fomos xuntando cantidade de anacos de cortiza das árbores, polo que pensamos en facer algo especial con elas, dedicándolle un tempo a saber máis da pel das árbores.

Tocar, sentir e poñerlle nome ao que perciben.

Comparar en función da suavidade ou aspereza.

Pesar comparando grosor e tamaño.

img_3917

Sentir a calor ou o frío que emana da pel das árbores.

img_3914

Coñecer outros seres vivos que habitan na cortiza das árbores.

img_3897

Ver as pegadas (sucos, gretas, fendas, regañas ou cicatrices)  que deixan as medras e a vida nas árbores.

Ver a estrutura da cortiza en función da variedade das árbores.

img_3902

Con tal motivo fixemos unha saída a un monte próximo á escola e alí puidemos observar con lupas, medir cos brazos, tocar, palpar e abrazar as árbores,  gozar correndo entre elas, así como facer calcos da súa pel.

img_3937

img_3957

Ver presentación.

Sempre dicimos que para pensar coa pel, a primeira condición e sacarlle o lapis e o folio das mans e deixarlles tocar de todo e sen medo.

As medras dos pés

In EncienciArte on 02/03/2016 at 06:54

img_2659

Ao longo dos tres anos que permanecemos cun grupo, temos por costume establecerlle distintos puntos polos que eles mesmos iran constatando as súas medras. Así temos na aula un panel con cintas métricas, unha por cada neno ou nena, no que anotamos os cambios que se producen na altura, e outro para evidenciar os cambios no peso. Pero sempre lles dicimos que as medras se notan noutros moitos aspectos: na fala, na autonomía, na capacidade de relacionarse, etc, malia que iso sexan cousas que non podemos medir cun metro. Polo de agora, tratándose pequenos de tres anos, imos establecendo esas rutinas que nos acompañarán en toda a etapa da súa escolaridade en infantil.

IMG_2452IMG_1878

Non adoitamos prestarlle moita atención ás medras dos pés, malia que aí se notan moito os cambios, así que este ano decidimos facelo, pero queríamos que fose dun modo que nos permitise velas individualmente e con respecto ao grupo.

Tras moitas voltas iniciais facendo a contorna dos pés,  comparando coas dos compañeiros, e pensando como evidenciar as medras de cada un, tras moito buscar na rede información sobre como medir os pés, finalmente demos cunha maneira de facelo e expoñelo da que estamos bastante satisfeitos.

Cando comezamos, fixémoslle a contorna a todos e aproveitando que estaban descalzos, mirábamos o número que indicaba o zapato e anotabámolo. Rematadas todas as plantillas, xuntámolas e decatámonos de que non había grandes diferenzas, o que nos levou a pensar que ás veces, o tamaño do pé non se corresponde exactamente co número do calzado, e por suposto, tampouco coa contorna dese zapatón ou bota. Falamos cunha nai que ten unha zapatería que nos deixou unha plantilla que ten as medidas en centímetros e máis na talla estándar europea. Pero o mellor foi cando unha compañeira mestra nos trouxo uns medidores de pés. Aí xa establecemos claramente a medida de cada un, tanto calzados coma descalzos.

img_2653

Agora había que pensar en como rexistrábamos os cambios de modo que fosen moi evidentes para eles.

Pedímoslle ás familias que anotasen sobre unha plantilla que lles facilitamos, a medida do pé dos seus fillos ao nacer, cando tiñan un ano, dous e tres. Houbo hasta quen nos mandou a pegada en escaiola feita aos poucos días de nacer, e tamén houbo quen nos mandou patucos ou zapatiños de cando eran moito más pequenos.

Coa medida do pé de cada ano fixemos unha contorna en acetato de cor, unha por cada ano (1, 2, 3), colocámola sobre unha folla de acetato transparente na que fotocopiamos as medidas estandar, así unha vez que se superpoñen, pódese ver con claridade como lle medrou o pé.img_2782

img_2784

Entanto, buscamos información sobre as razón polas que medraban os pés, a que se debían, se tan só medraban as dedas, as unllas, ou que era, o que nos levou a todo tipo de hipóteses. Tamén falamos da correspondencia entre altura/anos/medida dos pés.

img_2666

Chegou un momento no que había que saber máis desta parte tan importante do noso corpo. O primeiro que fixemos, foi ir a verlle os pés a Pepe, o esqueleto da biblioteca. Aí quedaron pampos da cantidade de ósos que tiñan os pés. Tamén lle tomamos a medida a Pepe.

img_2668

img_2672

En todas as nosas procuras de información, descubrimos o libro “Teño uns pés perfectos” de María Solar, que nos permitiu saber moitas máis cousas.

Agora, temos expostas na cristaleira todas as medras dos nosos pés, porque así, coa entrada de luz, vense moito mellor. Permanecerán aí ata que se vaian da escola, daquela, levaranas coma recordo das súas medras, xunto coas cintas métricas das medras de altura e peso. Farémoslle unha caixa especial nas que garden as medras en infantil. Pero aínda queda moito para iso. Mentres tanto, cada vez que un neno ou nena está de aniversario -entre outras moitos rituais que realizamos e que xa contamos nunha entrada anterior-, tomámoslle a medida do pé.

img_2722

img_2746

Di María Solar en “Teño uns pés perfectos”, que Melchor Sabichón podía ser o neno máis listo do planeta, sabía de dinosauros, de estrelas e de planetas, de case todo, menos dos seus pés. Porque, “Ás veces, un preocúpase só de saber sobre temas e asuntos afastados e esquece a importancia que teñen as cousas que están moi, moi preto”.

img_2771

Nós así o pensamos, emporiso, quixemos dedicarlle un tempo a coñecer as medras que se producen no seu corpo, neste caso, nos pés.

Ver presentación de todo o proceso.

Sementando para os que veñen detrás

In EncienciArte on 26/05/2015 at 17:57

Desde o outono gardáramos na aula unhas cabazas que pouco a pouco foron secando, outras estragándose, mentres unha se conservou intacta. De cando en vez sacudíamos as secas para axitar as pebidas. Agora que chegou o momento de sementar, abrímolas para ver o que atopábamos. Descubrimos que tiñamos semente dabondo para encher o colexio de cabazas, iso si conseguimos que nazan e se logren.

Buscamos información na rede e soubemos que as cabazas precisan de terreos amplos para estenderse, soleados e con humidade. Agora que conseguimos que nos pechasen un espazo exterior, contamos con todo iso, entón decidímonos a plantar, aínda sabendo que tardarán tres meses en dar froito, alá polo mes de setembro ou outubro, cando este grupo xa non estará neste centro, pois pasarán para primaria. Con todo, gustounos a idea de plantar para os que veñen detrás, deixándolles un pequeno agasallo que servirá para vincular unha promoción saínte con outra entrante.

Ver presentación.

Son estes pequenos xestos os que nos gusta inculcarlle a o noso alumnado: a xenerosidade, a transmisión dunha responsabilidade, o deixar unha pegada para o recordo … Outros o fixeron antes con nós, agora é bo que eles o fagan por outros. Saber esperar e mesmo non esperar nada máis ca facerlle a vida máis agradable aos que veñen detrás. Para nós, estas son algunhas das vivencias máis importantes que podemos compartir cos nenos e nenas na escola. Apurar os tempos están ben para os time lapse, pero o valioso require de espera.

Medindo o tempo (V): creamos un reloxo de sol analemático

In EncienciArte on 14/04/2015 at 18:26

Como dicíamos na entrada anterior, o interese pola medida do tempo e a chegada do sol levounos á elaboración dun reloxo analemático, contando coa colaboración dun astrónomo do Observatorio Astronómico da USC, Pedro Pablo Campo, quen nos fixo as medicións, trazou o analema e explicoulle ao alumnado o funcionamento deste tipo de reloxos.

O lugar elixido foi unha lomba que hai no patio do centro xa que nos resultou moi difícil atopar un espazo no que non houbese a posibilidade de que o sol quedase oculto, ou no que a sombra do edificio nos imposibilitase o funcionamento do reloxo.

Puxémonos a traballar. En primeiro lugar, foi preciso establecer as coordenadas, determinando cun punto o Norte-Sur-Este-Oeste, a continuación trazou unha liña Norte-Sur, sobre a que marcaría as posicións do gnomon (persoa) segundo os distintos meses do ano.

A continuación, marcou as horas, estando as 12:00 h. no mesmo punto que o Norte.

Logo explicounos que debido a que a hora solar non se axusta coa hora oficial, deberiamos calcular sempre 2.30 h. máis no verán e 1.30 no inverno, o que anotamos para non esquecernos, así como outra información como o lugar polo que nace o sol (Este) e onde se oculta (Oeste). Todo iso tiña que quedar de forma moi visible e gráfica para o noso alumnado e para todos os que por alí pasen.

Cos nenos e nenas fomos facendo comprobaciones sobre o correcto e axustado “funcionamento” do reloxo, aínda que é a partir de agora cando lle sacaremos proveito e cando o utilizaremos sempre que a presenza do sol nos acompañe.

Para finalizar, escribimos o nome do reloxo, analemático, e a modo de esfera rodeamos todo con lemas que adoitan figurar inscriptos en latín nos reloxos de sol antigos; nós optamos por escribilos en lingua galega:

-““Soli Soli” Só con sol

-““Sine sole Sileo” Sin sol calo

– “Sum Si Sol Sit” Son se hai sol

“Horas sinaladas, horas soleadas”

Ver presentación.

Reloj de sol analemático

O reloxo  analemático no centro será unha curiosidade durante un tempo, pero temos a completa seguridade de que  o noso alumnado non esquecerá o funcionamento dos reloxos de sol, e que se fixarán neles sempre que atopen un.

Con todo, non descartamos a posibilidade de crear un como o da fotografía, haberá que buscar quen nos pode dar ese gusto…

Non poderiamos pechar esta experiencia sen agradecer de novo a acollida, atención e colaboración do director do Observatorio, José Ángel Docobo e do investigador Pedro Pablo Campo, que están a disposición dos centros educativos tanto para a realización de visitas didácticas como para a realización de programas como “Todo cosmos”. Grazas mil.

Medindo o tempo (IV): un reloxo de sol analemático

In EncienciArte on 14/04/2015 at 18:12

Desde que chegou a primavera e o sol, cambiamos a observación do paso do tempo nos nosos reloxos de parede, polos reloxos de sol. Isto deunos a posibilidade de coñecer os existentes na nosa localidade, a súa forma, elementos, usos e lemas ou lendas inscritas na parte superior coas que adoitan acompañalos. O noso preferido é un que vimos hai pouco en Urueña, a Vila do Libro de Valladolid, que tiña a inscripción máis más clásica en latín “Horas non numeros nisi serenas”: Só conto as horas serenas.

??????????

Mesmo barallamos a posibilidade de mercar un para a escola, pero vimos outra opción que nos gustou máis e que nos mantivo entusiasmados: os reloxos analemáticos.
IMG_0461

Un reloxo de sol analemático é un tipo de reloxo solar que consta dunha elipse debuxada no chan sobre a que se colocan os díxitos coas horas, e unha zona central na que unha persoa debe colocarse nun punto concreto segundo a data, e así a súa propia sombra determina a hora ao proxectarse sobre a elipse. Adoitan colocalos en parques, xardíns e patios escolares xa que dá bastante xogo e sempre esperta a curiosidade dos paseantes.
IMG_0463

Trazar e pintar un reloxo analemático é unha tarefa relativamente sinxela unha vez determinados os puntos cardinais e a orientación, o problema xorde porque a posición do gnomon -a persoa- varía en función do momento do ano e consiguientemente pola inclinación do sol. Así é necesario marcar unha curva analemática na parte central na que se indiquen as distintas posicións segundo o mes.

De modo que ata pensamos en facelo ao revés: trazar a curva e as horas e logo segundo os meses establecer o punto onde a sombra marcaría as 12:00h. Era unha posibilidade que non descartamos, pero escollemos outra opción máis rápida, puxémonos en contacto co Observatorio Astronómico Ramón María Aller da USC en Santiago de Compostela. De inmediado se sumaron ao noso proxecto e veu un astrónomo ao centro.  Na próxima entrada explicaremos o proceso de creación do noso reloxo de sol anatemático.

Medindo o tempo (II): reloxos, cronómetros e temporizadores

In EncienciArte on 14/04/2015 at 06:52

IMG_9844

O paso do tempo en infantil é algo que só se mide en grandes tramos: día-noite, onte-hoxe-mañá, dos meses ou dos días no calendario. Adoitamos dicir que aos cativos lles custa moito comprender o paso do tempo, así debemos facelos conscientes levando conta dos cambios estacionais na natureza e nas plantas, ou analizando as súas medras ao longo dos anos que permanecen con nós. Non consideramos a posibilidade de que entendan fraccións máis breves de tempo.

IMG_9845

Pero ao longo do día empregamos e eles escóitannos expresións como “na próxima hora”, “en cinco minutos”, “faltan uns segundos” ou “vou nun minuto”…, así, desde a volta de Nadal introducimos na aula varios instrumentos para medir eses pequenos tempos: temporizadores, reloxos de area, de auga, de burbullas, analóxicos, dixitais e reloxos que proxectan a hora no teito, cos que controlamos eses pequenos tempos xeralmente en actividades rutineiras: o tempo que lles leva recoller, poñer o mandilón, esperar a que seque algo, recorrer o centro camiñando, etc.

IMG_9846

Agora, co grupo de cinco anos, desde xaneiro, hai veces que comprobamos se diferentes reloxos miden o mesmo tempo: programamos temporizadores, poñemos en funcionamento cronómetros, iniciamos un reloxo de area, comprobamos as voltas do segundeiro nun reloxo de parede, etc. para medir unha mesma actividade.

Por suposto, non facemos isto por meter presa nas aulas pero si para que entendan a duración do tempo.

IMG_9847

O galo de Barcelos e as previsións meteorolóxicas

In EncienciArte on 24/03/2015 at 14:18

IMG_0390

Un alumno que pasou a fin de semana en Portugal, trouxo como agasallo para a clase o típico galo portugués que cambia de cor segundo a humidade ambiental, de modo que fai unha certeira previsión meteorolóxica a curto prazo.

IMG_0388 IMG_0389

Ningún dos seus compañeiros e o compañeiras coñecían este recordo tan típico do país veciño, presente en case todas as casas galegas, nin por suposto a lenda que deu lugar a este souvenir tan representativo de Portugal. Así cando abrimos o paquete quedaron un pouco estrañados. Vimos que traía as explicacións en catro idiomas (español, portugués, inglés, francés), e atraídos polo texto onde dicía que cambiaba a 9 cores, puxémonos a ler. Así soubemos da lenda do galego que facendo o Camiño de Santiago foi acusado falsamente, e en presenza do xuíz dixo que para confirmar a súa inocencia o galo que estaban comendo cantaría cando o foran axustizar.

IMG_0386 IMG_0385

descarga

06-08500

Xa de inmediato decidimos comprobar se era certo que cambiaba de cor. Ao pouco de abrir a bolsa na que viña, as alas e a cola do galo pasaron dunha cor gris violácea ao azul intenso (que seica é a cor que adopta cando se espera calor), pero o ceo, o día e a nosa estación meteorolóxica dicían outra cousa. Matinaron sobre o asunto e chegaron á conclusión de que o galo tiña que estar fóra, pois dentro da aula sempre fai calor. Así, durante o recreo levámolo ao exterior e a cor pasou ao violeta (anuncio de choivas). Visto isto, concluíron que o galo tiña que estar fóra, ao igual que o sensor exterior da pequena estación meteorolóxica que temos na clase. Onte e hoxe andivemos todo o día co galo para dentro e para fóra, para comprobar se era certo que dentro se enganaba coa temperatura da calefacción. Xa vimos que si. Agora as previsións e a cor do galo coinciden, así o puidemos comprobar en varias verificacións que facemos ao longo do día e que rexistramos nunha táboa comparativa.

IMG_0405

IMG_0390

Tan só nos queda por saber a razón pola que cambia de cor.

Fixemos indagacións na rede e lemos que se debe a un baño de un produto que lle aplican nesas zonas ao galo. Con todo, quixemos facer partícipes ás familias, polo que lles enviamos unha consulta con tres preguntas: se tiñan algún galo de Portugal nas casas; si sabían por que cambiaba de cor, e se o galo acertaba coas previsións do tempo.

Descubriron que en moitas casas, dos avós especialmente, había algún elemento no que estaba representado este popular símbolo portugués (mandís, pousavasos, trapos de cociña, manteis, reloxos e figuras de cerámica), e que se fiaban totalmente da cor do galo. O que ninguén nos dixo é porque logra cambiar de cor.

barcelos

designall (1)

Así foi como grazas a un agasallo, fixemos unha pequena investigación que nos mantivo a todos entusiasmados.

portugal_independence_day_2013-1527005-hp

Aceite III: degustación de aceite e plantación de oliveiras bravas

In EncienciArte on 19/03/2015 at 14:50

No mes de outubro, a partir dunha rama de oliveira con olivas que leváramos á aula, iniciamos un traballo de coñecemento deste produto natural tan empregado e tan descoñecido para o alumnado. Daquela fixéramos unha labor de investigación, e mesmo detectivesca, buscando olivas nas oliveiras das rúas de O Milladoiro (ver Aceite I), tamén degustáramos o aceite e coñecéramos algunha preparación como o pan de aceite e olivas que elaboramos na clase (ver Aceite II).

Entre as nosas descubertas, tamén estaba a existencia da empresa Olei, sita a poucos metros do noso centro. Puxerámonos en contacto coa súa directora, María Estévez, quen se ofreceu para vir ao centro a facer uns obradoiros de degustación de aceite galego así como para plantar algúns exemplares desta variedade autóctona galega, a brava, xa coñecida desde o século XII.

Logo pasou o tempo, a climatoloxía non foi propicia para as plantacións e fómolo adiando ata a chegada da primavera.

Hoxe, finalmente, tivo lugar a tan esperada cata de aceite e plantación de oliveiras; pareceunos a mellor data e a mellor maneira de darlle entrada á nova estación.

En primeiro lugar e antes de nada, temos que agradecer a boa disposición de Olei que estaban tanto ou máis entusiasmadas ca nós pola realización desta experiencia. Para os nenos/as María Estévez xa era unha coñecida porque víramos en dúas ocasións o vídeo corporativo de Olei, no que se explica como nace o proxecto de recuperación da produción do aceite galego, e das súas pescudas que a levaron a rastrexar documentación ata atopar mencións ao aceite galego nas Cantigas de Afonso X O Sabio, en tradicións orais populares e nos escritos de Frei Martín Sarmiento. Fala tamén da existencia dunha variedade galega, a brava, que estivo a piques de desaparecer en tempos dos Reis Católicos, e que agora se foi recuperando, grazas a súa boa calidade e propiedades nutricionais.

Argallando a degustación nas aulas, María aconsellounos que o fixéramos con algo que podían consumir habitualmente tanto en almorzos coma en merendas, así decidímonos por probar o aceite con pan, con froita (mazá, melón, plátano e laranxa) e con chocolate; esta última era a aposta máis arriscada, coa que todos quedaban estrañados.

Cando chegaron esta mañá, traían unha presentación en ppt, na que nun intento de achegarse aos intereses dos cativos, falaban do aceite a través dunha personaxe, a Princesa Brava. A floración das oliveiras neste tempo de primavera tamén axudou a conducir o tema. Sabedoras trouxéronos estas citas:

“e irei pela marinha vendend’ azeit’ e farinha”. Cantigas de Escarnio. Alfonso X el Sabio.

“aceite, carne, pan, trigo e sal, mercadoría real” (Autor desconocido. S. XII)

En Galiza existen tres variedades de aceituna, a brava, a mansa e as de fora” (Frai Martín Sarmiento, S. XVII)

Chegado o momento da degustación, María e a súa compañeira Iria amosáronlle aos nenos/as como se facía nuns vasiños de cor azul coa boca estreita para así mellor apreciar o aroma. Dixéronos que hai aceites que dan aromas afroitados e outros ulían a herba cortada. Foi curioso porque había poucos días que saíran ao exterior do centro a ulir mentres os operarios do concello acondicionaban o céspede e daquela eu dixéralle que ese recendo era único, inconfundible e non se semellaba a ningún outro. Hoxe tivemos que admitir que hai outros elementos que tamén cheiran igual; o aceite Olei ule a herba acabada de cortar.

Logo pasamos á observación da súa cor, do tacto, e do padal. De inmediato empezamos coa degustación, que foi todo un éxito, ninguén se negou a probar e case todos quixeron repetir, sorprendéndose das combinacións que lles ofrecían. A de chocolate foi sensacional.

Facendo aínda máis mostra da súa xenerosidade, agasalláronnos cun mandil, que quedará na cociña da aula, e con pequenos envases de aceite en doses individuais para cada neno/a.

Ver presentación.

Degustación aceite

Para rematar, trala presentación e degustación en cada unha das catro unidades de cinco anos, saímos ao exterior para facer as plantacións de pequenas oliveiras bravas, ás que xa lle destinamos unha zona ben soleada á espera de que medren ata cando estes nenos traian ao centro aos seus fillos e mesmo aos netos. Esperemos que sexan respectadas, con tal motivo elaboramos un panel informativo en placa de policarbonato para que todo o mundo nos axude a levar a bo porto as oliveiras bravas. Neste panel explicamos a variedade e facemos mención á cita de Frei Martín Sarmiento.

Mentres pasaban polas outras aulas, o noso alumnado quixo facerlle unha tarxeta de agradecemento a María e a Iria, que podedes ver nesta presentación. Entregóuselle o agasallo xunto cunha cesta de camelias.

Ver presentación.

Debuxos Olei

Mil grazas a Olei, e a todas as persoas, empresas e negocios da localidade que se implican con nós na educación dos pequenos e pequenas de O Milladoiro.

Lendo números nunha entrada de fútbol

In EncienciArte on 16/03/2015 at 08:08

Abonda dicir que os números serven para moito máis que para contar, pero os diversos usos, lecturas e funcións dos números deben ser deprendidos en situacións reais dando resposta a necesidades reais.

A pasada semana, no noso centro, no marco dunha actividade proposta polas compañeiras do equipo de actividades complementarias, relacionada coa presenza da muller no deporte, recibimos, entre outras, a visita de varios xogadores da SD Compostela (un deles pai dun alumno), que trala conversa e xogos no patio, tiveron a ben agasallar aos 325 nenos/as cunha entrada para o partido de fútbol do domingo.

Poderíamos terlle dado a entrada sen máis para que a levaran para as súas casas, pero non quixemos desaproveitar a ocasión que se nos brindaba para coñecer a información que nos proporcionaban os números nela presentes. O código de barras (para evitar falsificacións), o formato da data de celebración do partido (15/03/2015), da hora (17:00), da xornada futbolística (29), da fila e número de asento (neste caso a abreviatura s/n), da porta de acceso (2), do número da entrada (15257). Isto, xunto coa información extraída do texto, fíxoos sentir que sabían o que levaban entre as mans, dispostos a explicárllelo ás súas familias. Cunha simple entrada dun partido de fútbol, tivemos unha desas clases marabillosas, que nos fan sentir que non se precisan grandes medios para realizar aprendizaxes significativas. O contraste coas súas experiencias de asistir a outros partidos en campos locais onde non hai estes protocolos, ou a outros espectáculos (teatro, monicreques, actuacións musicais) onde si hai entradas e asentos numerados, deunos para moito.

Mención aparte precisa o texto que se podía ler no anverso da entrada referida á prevención da violencia nos campos de fútbol, e que suscitou unha longa conversa.

De todo isto, e por iniciativa deles, só queda apuntar unha observación que lle querían facer aos responsables das entradas porque no texto pon COLEGIO/NIÑO. Preguntábanse se non eran válidas para as nenas.

“O paraugas dameaugas”

In CativArte,EncienciArte on 19/01/2015 at 17:38

Desde que nos agasallaron con “O paraugas dameaugas”, estabamos desexando facer algo con el na clase, pero tivemos que esperarlle o seu momento, a que viñera a choiva. A semana pasada chegou, cansou e aburriu, de modo que aos dous días xa renegábamos dela. A choiva é un fastío, por moi melancólica e chea de lirismo que veña, na escola é unha amoladura. O trimestre pasado ben se notou, tanto no rendemento coma no comportamento dos cativos, que puideran saír todos os días ao patio. Pero a choiva ten que vir no seu tempo e por riba é moi necesaria; isto é o que tratamos de facerlle ver ao noso alumnado botando man de “O paraugas dameaugas”. de Anxo Moure e Cristina Ouro, publicado en Urco.

Unha sinxela historia moi na liña das de Anxo Moure, un discurso na defensa do noso patrimonio, natural, cultural e pola lingua galega. Con dous poemas para deprender e logo repetir a berros (como a el lle gusta), xunto coa mensaxe de que a choiva é portadora de moitos bens: cultura, contos, cantos, caricias, abrazos, poesía, palabras… Pouco máis se pode pedir se isto se acompaña dunhas suxestivas ilustracións.

Os nenos e nenas debaixo do Paraugas dameaugas que elaboramos na clase, mesmo parece que fan rogativas á choiva, repetindo unha pregaria:

“Dáme augas, dáme augas.

co cantar das túas bágoas

enche ríos, enche fontes

cando esvares polos montes.”

Logo quixeron compartir cos compañeiros/as do centro “A carta dos bosques á nube Cristina”, polo que a reproducimos nun grande mural á vista de todos, acompañadas de unha exposición de diferentes representacións da choiva.

“Chove nube chove para que se apaguen os lumes.

Chove nube chove para que beban os pobres.

Chove nube chove para que bailen os ríos.

Chove nube chove para que nazan as flores.”

Para o que mostramos nestas fotografías, non tivemos máis ca deixarnos levar polo que nos inspiraron as ilustracións de Cristina Ouro, pero nesta ocasión e a partires deste libro, nós, ademais, pretendíamos traballar dous obxectivos: valorar a importancia da choiva para a vida e o medio -algo que xa nos vén servido no conto-, e coñecer diversas técnicas pictóricas para a representación da choiva.

O pasado curso, e debido ao prolongado período –outonal, invernal e primaveral- de choivas, xa fixéramos moitas representacións plásticas das distintas formas e modos de chover, pero agora queríamos ir máis aló, porque pintar a choiva entraña bastante dificultade, de non se que nos quedemos con modos moi básicos. Buscamos información na rede e alí atopamos varias posibilidades que ían desde poñer acuarela aínda húmida baixo a choiva, deixar caer gotas de cera dunha vela sobre un soporte e logo pintar enriba ou trazar gotas con cera branca e logo cubrir con pintura. Probámolas todas, e a terceira é a que máis nos gustou. Así, foi a elixida para ilustrar o poema que todos/as levarían para as súas casas. Parecíalles algo máxico que non se notara cando aplicábamos cera branda branca sobre o papel e ver como logo nese punto “repelía” a acuarela, quedando algo moi semellante á choiva.

Agora, tras unha semana traballando co conto, ven e valoran doutro xeito a choiva, seguen a considérana molesta e inoportuna para as súas actividades, pero necesaria para a vida das persoas, animais, plantas e para o medio.

Ver presentación

Paraugas dameaugas

Area cinética, area da lúa ou area máxica: verificando ou descartando hipóteses

In EncienciArte on 12/12/2014 at 14:20

O noso alumnado quedou marabillado cando a compañeira Luz nos trouxo unha bolsa de area cinética do Museo dos Nenos de Nova York. Nós non a coñecíamos, e sen vela e/ou tocala resulta moi difícil explicar a sensación que produce, tanto visual coma táctil, pero con este vídeo podemos facernos unha idea aproximada.

Daquela andábamos encerellados cos nosos obradoiros de modelado, e esta forma de modelar, con este material, era unha experiencia e unha sensación que non se parecía a ningunha das outras masas ou pastas que empregáramos. Mesmo ten un efecto relaxante, case hipnótico, cando se observa como se expande e esfarela.

Quedamos tan “enganchados” que buscamos pola rede como poderíamos facela na clase.

Agora, nestes días de tanta actividade, alteración e xa de cansazo, decidimos retomar o asunto, pensando que podía ser unha experiencia relaxante.

Nunha primeira procura, vimos varias receitas para facela, que nos pareceron do máis sinxelo; segundo dicían, só se trataba de engadirlle aceite de bebé. Cousa doada, así, buscamos area, tal e como nos indicaban, metémola no forno para eliminar xermes; peneirámola e, todos ilusionados, engadimos o aceite. Os nenos/as foron os primeiros en decatarse de que aquilo non era igual que a area cinética comercial que probáramos. Repararon en que esta quedaba pegada ás mans -cousa que non sucedía coa outra-, en que non lográbamos compactala para darlle forma, e que logo non se desfacía coma a outra. Miramos si se trataba de engadir máis aceite, pero non era ese o problema. Gozaron xogando con ela, pero non facían máis ca comparar co recordo táctil e visual que tiñan. Isto deu moito de si. Emporiso non o entendemos coma un fracaso, senón que nos deu azos para seguir indagando e probando novas fórmulas.

Un neno apuntou que ao mellor eu me confundira e que puidera ser xel de bebé, porque seica é máis pegañento. A todos os demais lle pareceu ben atinada a proposta, polo cal este sería o segundo intento. Outros apuntaron a posibilidade de botarlle auga. Outros de que podía tratarse de suavizante porque deixaba as mans moi suaves. Pareceunos incrible a cantidade de hipóteses ou alternativas que saíron. Concordamos asemade en que lle pedirían aos seus pais e nais que buscaran nos seus ordenadores por se lles aparecía algo distinto ca no noso.

Pola nosa conta afinamos máis a busca e soubemos que a area cinética é un composto que na súa meirande parte (98%) é area, máis un 2% de compostos químicos, coma o polidimetilsiloxano, unha silicona baseada nun polímero orgánico que lle dá unhas particulares propiedades coma a maleabilidade, que non se seca, non mancha -porque só se pega a si mesmo-, e non é nocivo. Engadían que este composto é tan caro que por iso non paga a pena facelo caseiro.

Pero xa estábamos embarcados. Agora non había volta atrás, cando menos probar as propostas dos nenos. Non tiñamos nada que perder, estabamos investigando, manipulando, exercitando a memoria visual é táctil, e por riba estaban entusiasmados. Así vimos tamén a alternativa de engadirlle amidón de millo (Maizena) e auga.

De novo preparámonos para as probas: dividímolos en catro grupos segundo apostaban pola auga + aceite, xel, suavizante, ou o ingrediente segredo da mestra, fariña de millo, que a verdade non contou con moitos seareiros, agás un neno e unha nena que cremos se apuntaron a esta opción máis por lealdade coa mestra ca por convicción.

No papel, preparamos unha táboa de verificación de hipóteses, que cadaquén iría cubrindo en función da súa percepción dos resultados acadados cos diferentes ingredientes. Así como do cumprimento das características da area máxica: non mancha-modela, desfarélase-móvese. Decatámonos na dificultade que lles supuxo a verificación dunha destas formulada en negativo -non mancha-, poderíamos poñela sen a negación -así a súa comprensión sería máis doada-, pero, pola contra non nos daba todas as comprobacións en afirmativo, polo cal decidimos mantela así. Se dábamos coa fórmula correcta, terían que cumprirse todas as condicións en “si”, ao igual que acontecía coa area máxica.

Tralos tres primeiros fallos, e vendo o seu desánimo, cheguei a prometerlle que se non a acadábamos, mercaría un paquete da area cinética comercial, malia o cara que é.

Velaquí os resultados do proceso. Ver presentación.

Arena cinética

Canto aos resultados do produto, cómpre dicir que só logramos achegarnos as calidades da area cinética comercial, coa mestura de Maizena, o que os fixo estalar de alegría, coma cando os científicos fan unha grande descuberta. Agás, que mancha un pouco, pero non tanto coma as outras, e o movemento que ten compénsaoo todo; así pode verse nas táboas de control, que os “investigadores” máis puristas, tiveron dúbidas sobre se poñer “si” ou “non” no apartado de cumprimento desa condición.

Cando iniciamos o proceso coa Maizena, a opinión dos observadores era totalmente negativa, dado que segundo indicaba na receita había que mesturar 2 tazas deste amidón con auga; isto solidificou de inmediato, de modo que os nenos/as xa dicían con mágoa, “Ángeles, é falso”; logo tivemos que esfarelala, e dicían que semellaba queixo. Mesmo parecía imposible que aquilo puidera “absorber” as 4 tazas de area que había que engadirlle. Botamos un chisco máis de auga, e entón veu a sorpresa: aquilo empezaba a moverse! Foi un momento incrible, no que empezaron a berrar “Conseguímolo!”, “É verdadeira!” Foi fantástico, pero coma case sempre, para nós, é máis importante o proceso da experiencia e da investigación ca o produto en si.

Certamente, cando comezamos, non pensamos que isto dera tanto de si, pero foi outra desas nosas actividades elásticas, que teñen máis calado do que se podería esperar. O que ía camiño de ser unha actividade puntual e relaxante, acabou por converterse en un pequeno proxecto de investigación.

Cactos de Nadal en macetas de autorrego

In EncienciArte on 28/11/2014 at 14:14

Seguimos buscando solucións ao problema de rego das nosas plantas en períodos vacacionais. Así, amosamos nunha entrada anterior como optamos pola plantación de crasas ou suculentas, xa que logo, estas variedades teñen a calidade de almacenar auga que van liberando segundo as súas necesidades. Como se pode deducir, para nós, isto non é máis ca un pretexto válido, ao fío da nosa vida cotiá, que lle dá razón ao feito de poñernos a plantar plantas, coñecendo posibilidades, variedades, cualidades, usos, etc. Non se trata de facer por facer, senón de facer con sentido.


Daquela, preparáramos para enraizamento escallos do cactos de Nadal que nos trouxera un alumno. Agora, transcorridas varias semanas, comezan a vérselle raíces, polo cal consideramos que estaban listos para seren transplantados. Ademais, nalgúns destes “fillos” poden verse as flores; recordemos que se chaman cactos de Nadal porque florecen nestas datas.
Das nosas procuras na rede, tomamos unha idea que vimos no web La Bioguía (espazo moi recomendable): as macetas de autorrego feitas con botellas de plástico. O esquema é moi sinxelo: cada unha delas conta cun pequeno depósito de auga, do que a planta toma auga a través dun cordón de algodón que fai de condutor de humidade, así poden pasar meses sen ter a necesidade de regar estas plantas.
Explicada a proposta ao alumnado e valorada a súa pertinencia, elaboramos unha nota para solicitar botellas ás familias, xunto co esquema do uso que lles daríamos. Mesmo fixemos unha proba para comprobar se efectivamente o cordón lograba levar a auga e humedecer a terra. Preparámolas e dispuxémonos a levar a cabo todos os pasos precisos para a plantación. Tamén aproveitamos para plantar caroas de aguacate e mango, xa que teñen unha xerminación moi rápida e vistosa. Todo ilo, pasa para o noso “invernadoiro” (un espazo acristalado baixo a rampla que conecta o patio co primeiro andar do centro.


Tan só quedaba facer un seguimento do tempo que podía transcorrer sen ter que regar, para o que preparamos unha folla de control, unha por cada neno/a e maceta, na que en datas fixadas (cada 15 días en inverno), comprobaremos se aínda hai auga no depósito e se a terra permanece húmida.

Ver presentación.

Autorriego-cactus de Navidad

Como temos dito noutras ocasións, para nós, as plantacións na escola son a maneira máis acertada de amosar o ciclo vital das plantas, pero isto non debe supor grandes gastos, nin hai porque mercar plantas nin macetas nin terra, xa que logo hai alternativas máis sustentables, educativas e coherentes cos valores ambientais e relacionais, promovendo o feito de compartir e de saber esperar os tempos de cada cousa.

Aceite II: pan de aceite e olivas

In EncienciArte on 29/10/2014 at 13:41

IMG_8981

Continuamos descubrindo máis sobre as oliveiras, as olivas e o aceite, así quixemos preparar unha comida na que estes produtos fosen os ingredientes principais. Nada tan sinxelo coma o pan. Seguimos a receita da focaccia (hogaza) italiana, “pan pobre” enriquecido con aceite e adornado con olivas. Simple pero con moito miolo.

IMG_8942
O alumnado participou no proceso de amasado, de contabilizou o tempo de levedado, rexistrou os cambios producidos no tamaño da masa, deulle forma, pintou o pan con aceite, rematou coas olivas cortadas (verdes e negras –maduras-), levou ao forno e esperou expectante polos resultados. O recendo das bandexas acabadas de saír do forno foi o mellor indicio do éxito da elaboración. Unha delicia que compartimos cos compañeiros e compañeiras do centro, e como non, co profesorado e persoal de cociña que tan gustosamente se prestan a colaborar con nós.

IMG_8961

Sabores, olores, un froito do outono e o gusto por compartir cos demais un produto saudable elaborado coas mans con coidado cariño.

Ver presentación.

Pan de aceite

Aceite I: olivas e oliveiras

In EncienciArte on 27/10/2014 at 07:44

IMG_8812

A pasada semana levamos á clase unha póla de oliveira con olivas. Foi toda unha sorpresa porque non recoñecían o froito, dicían que se eran uvas, ameixas ou cereixas. Certamente, na nosa zona, non é doado ver oliveiras co froito, pero en Galicia habelas, hainas, de feito, segundo as investigacións, foron traídas polos romanos, e logo, de aquí, baixaron pola península, e non ao contrario como se podería pensar. Agora, estase a recuperar a produción de aceite galego, nomeadamente naquelas zonas nas que se conservaron as árbores malia o mandato da época dos Reis Católicos de cortalas todas.

IMG_8811Preguntados de onde vén o aceite, a resposta é un clásico, “da botella”, bo é que saben que serve para fritir patacas, tomar nas ensaladas, no pulpo á feira ou co peixe cocido. Así, dedicamos un tempo a coñecer as árbores, o proceso de recollida da oliva (agora no outono) e de elaboración do aceite. Logo fixemos unha cata de aceite sobre anacos de pan.

IMG_8813

Foi tal o éxito da actividade que decidimos darlle continuidade.

Recordamos que a finais do curso pasado coñecéramos os nomes das rúas da nosa localidade porque todas elas levaban o nome das árbores que tiñan plantadas nas beirarrúas; entre outras, a rúa Oliveiras. Así que lles pedimos que fosen coas súas familias a mirar se as oliveiras de O Milladoiro tiñan olivas.

IMG_20141022_162906069 IMG_20141022_161338893Por sorte, no polígono industrial no que está ubicada a escola ten a súa sé a empresa galega Olei, dedicada a recuperar e explotar o aceite producido en Galicia. Puxémonos en contacto coa súa directora, a bióloga María Estévez, quen se entusiasmou coa idea de explicarlle aos cativos o proceso, falarlle sobre a variedade autóctona de oliveira -a “brava”-, facerlle unha cata de aceite, e regalarnos uns exemplares destas árbores para poder plantalas nos terreos do centro.


Alumnado, familias e a comunidade implicadas nun proxecto que nos ten a todos entusiasmados. Pouco máis se pode pedir de algo tan sinxelo coma unha póla de oliveira.
Seguiremos contando.

Plantando crasas ou suculentas

In EncienciArte on 14/10/2014 at 07:04

Á volta de vacacións tivemos a desagradable sorpresa de atoparnos as poucas plantas que temos nun estado lamentable pola calor e falta de auga, motivo polo que estivemos matinando para que isto non volvera suceder. Así buscamos plantas que resistiran prolongados períodos de seca e de altas temperaturas. Descubrimos que poderían ser as crasas ou suculentas, que moitos temos nos balcóns e macetas nas nosas casas. Polo cal comezamos un dos nosas xeiras na escola.

En primeiro lugar analizamos todo o que precisaríamos: macetas, terra areosa, plantas crasas, unha ubicación cálida para o inverno, carteis explicativos para o resto dos compañeiros/as, etc.

-As macetas fixémolas con latas que decoramos con cores cálidas e motivos “desérticos”. Logo non houbo máis ca facerlle buratos para que así puideran expulsar a auga sobrante.

-A terra areosa, supúxonos unha análise das súas calidades (drenaxe, lixeireza e cor). Aproveitando unhas obras que están a facer preto do centro, fixemos un plano coa súa localización para darlle as indicacións ás familias e así, cada unha puidera recoller unha cantidade aproximada de 2 k. que foi o que calculamos precisábamos para cada maceta.

-As plantas conseguímolas nas casas das familias e amizades do alumnado. Trouxeron aloes, aeoniums, crásulas, etc, así puidemos comprobar o grosor das follas e talos destas plantas que actúan a modo de depósitos de auga, emporiso son chamadas “suculentas”.

-A ubicación das macetas supúxonos un estudo das condicións do centro: temperatura, accesibilidade, visibilidade, facilidade para o rego, e outras, polo que nos decantamos por un “espazo morto” que queda baixo as ramplas de acceso ao patio, onde teñen luz e calor, tal e como comprobamos con varias medicións de temperatura.

Feito isto, puxémonos mans á obra coas plantacións, para o que empregamos distintos procedementos de reprodución de plantas: de fillos, de anacos de talo (ramas) ou de folla.

No caso dos aloe vera, aloe ferox, aloe aristata e aloe arborescens, foi moi doado ver como arredor da planta nai lle van saíndo fillos que se poden arrincar con raíz e plantar xa directamente na terra.

As crásulas arborescens ou as de trompetas foi preciso dividilas en anacos máis pequenos que plantamos na terra e algunha nun recipiente de cristal para poder seguir o proceso de botar raíces. Ao cabo dunha semana xa se podían apreciar unhas pequenas e aos vinte días estaban en condicións de plantar, o que nos viña a indicar que ás que estaban na terra lle sucedería algo similar.

O cactos de Nadal dividímolo en cada unha das súas “paletas” plantámolo inicialmente nunha bandexa con terra especial para enraizamento (sustrato, fertilizado, húmido, con abundancia de perlita). Periodicamente faremos comprobacións e cando vexamos que bota raíces e novas paletas, pasarémolo para outras macetas.

O aeonium arboreum do que unha nena nos trouxo unha “planta nai”, foi preciso dividilo en cada unha das súas “piñas” que colocamos en vasos de plástico con auga para ver como lle van saíndo as raíces antes de trasladalas á terra.

Entanto puidemos ir coñecendo moitas características destas plantas, desde os seus lugares de orixe, utilidades, propiedades, usos na medicina alternativa, cosmética e outros.

Cando todas estean enraizadas e plantadas nas súas macetas pasarán para o “Xardín das crasas”, que é como denominamos esta zona do centro, que preparamos con carteis explicativos, xa que logo están á vista de todo o alumnado deste o patio. Isto tamén nos supuxo longas divagacións porque queríamos colocar unha cartelería que non impedira a visibilidade, polo que os rotuladores con pintura para vidro nos pareceu a mellor opción; o problema xurdiu á hora de escribir desde dentro para ser lido desde fóra. Tras moitos intentos, demos en calcar por dentro o que queríamos que fora visto desde o exterior.

O seguimento do proceso de enraizamento, o control de humidade e de temperatura (agora co cambio estacional), mantéñenos atarefados en varias ocasións á semana. Agora, pouco a pouco iremos recreando un ambiente “desértico” (cunchas, pedras, ramas secas), máis acorde co Xardín das crasas.

Nestes días, incrementaremos a colección de crasas cuns kalanchoe que aportaran un toque de cor.

Esta experiencia supúxonos un traballo dun mes, cunha morea de oportunidades de aproveitamento didáctico, aprendendo, investigando, coñecendo o ciclo vital das plantas, escribindo notas ou planos, tomando apuntamentos, pesando, medindo, colaborando coas familias, e tamén descubrindo que non é preciso gastar cartos para ter plantas, xa que logo o compartir fillos ou escallos é unha opción para ter un xardín de custe 0.

Confiamos en que nesta ocasión déramos coas plantas adecuadas para o noso centro.

Ver a presentación de todo o proceso. 

Crasas

Perigos na recollida de froitos e follas do outono

In EncienciArte on 29/09/2014 at 16:03

Lonicera

Os/as que nacemos na aldea deprendemos desde ben cativos cales eran as plantas ou froitos que nunca debíamos tocar por seren tóxicas ou velenosas, pero hai moitas persoas que non posúen eses coñecementos xa que logo os seus contactos coa natureza son moi esporádicos e/ou estacionais. Emporiso estamos preocupadas, porque nestas datas son moitas as familias que saen de paseo polo campo ou monte cos seus fillos/as pequenos/as a facer recolleita de “tesouros outonais”: follas, baias, froitos … Hoxe sen ir máis lonxe, un alumno noso traía castañas de indias e non sabía que non se podían comer por ser altamente tóxicas.

Fixemos unha procura pola rede e non atopamos ningún folleto informativo sobre plantas e froitos silvestres non comestibles e/ou tóxicos. É de supoñer que a Consellería de Medio Ambiente, as asociacións ecoloxistas galegas, as de defensa do medio natural, ou as federacións de patrimonio natural teñan algo feito nesa liña, polo que agradeceríamos calquera información, ligazón ou cartel que se poida facilitar aos centros educativos, familias e servizos de atención á infancia, xunto coas peticións de “elementos do outono”.

Mentres tanto, nós atopamos algunha que outra información en Zaragoza salvaje, que, malia non ser da nosa comunidade, é perfectamente transferible por rexistrar moitas das plantas aquí existentes nos montes, parques e rúas: castiñeiros de indias, froitos da madreselva, do teixo ou da hedra, estramonio, lantana, baias do acivro, beladona, sabugueiro, ricino, viburbum, solanum, etc, todas elas con fermosos reclamos que poden chamar a atención polo seu colorido ou forma.

Sabugueiro

 

Castañas de Indias

Acivro

 

Ricino

Moras das moreiras e moras das silveiras

In EncienciArte on 19/06/2014 at 06:28

Nestes días de saídas, entre dous nenos xurdiu unha discusión porque un deles dixo que a súa rúa estaba chea de árbores de moras que nos traería en canto maduraran. Outro respondeulle que as moras nacían nas silvas e non eran árbores. Cada un defendía o que coñecía, emporiso tivemos que intervir e suxerir a posibilidade de informarnos e ver ambas opcións.

En efecto, na rúa Xaquín Lorenzo hai máis de vinte moreiras (árbores), máis coñecidas polas súas follas (alimento dos vermes da seda), ca polos seus froitos nos que case ninguén repara. Pero son moras que neste momento están madurecendo, así o puidemos comprobar o día que pasamos por alí para ir ás hortas urbanas.

No caso das moras das silveiras, arestora están en plena floración (coa lúa de San Xoán), algo que tamén constatamos nunha saída expresa que fixemos a un arró ao carón do centro. Aínda así puidemos ver a diferenza das silvas, follas e flores con respecto ás moreiras.

Moras das silveiras e moras das moreiras

Cando andabamos a facer os carteis para as rúas sen nome, dous alumnos que viven na rúa Xaquín Lorenzo, dixéronnos que lles gustaría facer un para a “Rúa das moreiras”. Tanto insistiron dando as súas razóns –moita xente non sabe que son moreiras-, que tivemos que aceptar e deixalos deseñar dous carteis: un para o comezo e outro para o remate da rúa. Sobre iso tampouco se poñen de acordo, ata que decidiron que pode ter dous comezos e dous remates, segundo onde se empece.

Nestes días trouxéronos as moras das moreiras, que todos gorentamos, apuntando as diferenzas con respecto ás das silveiras: máis alongadas, máis brandas, menos ácidas, cun sabor que parece recordar o das cereixas e o da sandía, e comprobamos que manchan moito máis.

Como polo de agora non podemos probar as das silveiras, quedamos emprazados para o mes de setembro, daquela iremos a recollelas e faremos tortas de moras.

Rúa das moreiras


IMG_20140618_173325112_HDR

Poñéndolle nome a rúas sen nome

In CativArte,EncienciArte on 17/06/2014 at 06:40

Ao largo de todo o traballo realizado coas rúas da nosa localidade e de todas as saídas que fixemos, fomos descubrindo lugares, rúas e camiños que non teñen nome. En moitos casos, a nós ocórrensenos maneiras de chamalos continuando na liña de darlle o nome da especie arbórea que impera nese sitio.
De cada saída fomos tomando nota dos que sería preciso nomear dalgún xeito, así como propostas que tivemos que consensuar:
“Costa das ameixeiras”
“Monte dos piñeiros”
“Camiño dos eucaliptos”
“Rúa das moreiras”
“Aparcadoiro dos liquidámbar”
“Lugar das hortas urbanas”
Xa apuntábamos na entrada anterior, que descubrimos que poñerlle nome ás rúas é algo que se fai no Pleno do Concello, ás veces atendendo aos antigos usos deses sitios, outras como homenaxe a algún persoeiro, ou ben por proposta da veciñanza. No caso que nos ocupa, e dado que se trata de espazos aínda non urbanizados, polo de agora tan só nos limitamos a facer unhas chapas cos nomes (similares aos das rúas “oficiais”recollidas nos planos). Colocámolas nos seus lugares correspondentes e démosllas a coñecer as familias e demais compañeiros do centro.
Para a súa elaboración, sobre placas de aluminio, escribiuse o nome da rúa acompañado dunha ilustración alusiva. Para iso, e dado que todos os nomes fan referencia a árbores, inspirámonos nas imaxes do libro “Los caminos de los árboles”, de Pep Bruno e Mariona Cabassa, publicado en La Fragatina.
Como curiosidade, dicir que cando fomos pendurar o cartel do “Monte dos piñeiros”, un operario do concello que se encarga do coidado deste lugar, díxolle aos nenos/as que lle parecía moi bo nome o que lle puxeran, pero que lle gustaría máis “Monte dos nenos e nenas”, proposta coa que concordaron os nosos pequenos, así que tivemos que facer unha segunda placa.

Na visita ás hortas urbanas deixámoslle como agasallo o correspondente cartel.
E dous nenos que viven na rúa Xaquín Lorenzo, na que hai moreiras plantadas nas beirarrúas, pediron facer unha placa na que puxera “Rúa das moreiras”.
Porque acaba o curso, senón xa nos víamos facendo placas para todas as rúas do Milladoiro e arredores.
Agora como remate, enviaremos unha carta á Alcaldía, xunto coas fotografías do resultado do noso traballo. Mentres duren as placas, esta será a achega visible do traballo realizado polos pequenos da escola infantil. O non visible, e máis importante, é toda a pegada que queda nos nenos/as e nas súas familias tras estas semanas de traballo e goce intenso da contorna e do patrimonio vexetal.

Ver presentación

Rúas sen nome

Hortas urbanas

In EncienciArte on 16/06/2014 at 06:48

 

IMG_7757

De entre as suxestións que nos fixeron as familias con relación aos lugares da localidade onde había zonas de árbores, xardíns ou hortas, descubrimos a existencia dunhas hortas urbanas, que casualmente están bastante preto da escola nunha rúa na que viven dous dos nosos alumnos. Así, na planificación de rutas por O Milladoiro, contemplamos a visita ás hortas urbanas.

Poucos dos nosos pequenos e das súas familias sabían da existencia destas hortas creadas hai poucos meses polo concello, emporiso tivemos que explicar en que consisten, quen pode ter unha, e as diferenzas con respecto ás hortas das casas dos seus avós ou familiares. Demos coa ordenanza municipal, e así soubemos das 48 Hortas Municipais Sostibles e Solidarias:

-Cal era a súa finalidade: promover boas prácticas ambientais de cultivo, xestión de residuos, aforro da auga, agricultura ecolóxica, recuperación de usos e costumes da agricultura tradicional, preservación de variedades autóctonas, favorecer a integración de colectivos, mellorar a alimentación e saúde …, ou potenciar o uso educativo destas hortas.

-Quen podía ter unha horta urbana: calquera veciño de Ames maior de idade, 14% delas para persoas en situación de risco social, outro 14% para maiores de 65 anos.

-Cales eran as condicións: coidala e traballala, non comercializar os produtos, non empregar velenos nin fertilizantes químicos, non levar animais, instalar galiñeiros, facer pozos, empregar trampas para animais, malgastar a auga,  ou facer lume.

-Cultivos permitidos: plantas hortícolas e florais de tradición local, aromáticas e medicinais. Non permitidos: arbustos e froiteiras, nin transxénicos ou psicotrópicos.

-Horario: desde unha hora antes da saída do sol ata unha hora despois do solpor.

-Colaboración: préstamo de utensilios e ferramentas compartidos para o que sempre hai unha caseta onde gardalas.

Consideramos necesario facerlle saber estas condicións que fan das hortas urbanas algo bastante diferente de calquera outra horta.

Preparados, anunciada a visita ás familias (coa petición de que levaran os seus fillos para así saber eles tamén das hortas), planificada a ruta no plano, feita unha listaxe de posibles verduras e hortalizas que atoparíamos, escoitados compañeiros que acompañan aos seus pais adxudicatarios de algunha horta, puxémonos ao camiño, sendo os guías os dous nenos que viven nesa rúa.

Ver presentación

Hortas urbanas II

 Chegados ás hortas, vimos que estaban pechadas todo á volta con arame e que había un portal, alí unha das mulleres que traballaban xa nos convidou a pasar. Antes fixémoslle entrega do noso agasallo, unha placa para sinalizar as Hortas urbanas. Entre todos os que alí estaban, fóronos dando explicacións das plantacións, dos coidados, do uso de ferramentas e recursos comúns, e tivemos ocasión de comprobar todo aquilo que nós xa sabíamos das hortas.

Sendo unha actividade moi interesante desde o punto de vista didáctico, á volta á escola, recomendámoslle as demais compañeiras que adíen a visita para o mes de setembro, xa que logo, arestora os nenos/as ven as plantacións pero aínda non os froitos, que é o que mellor recoñecen.

Ao día seguinte, fixemos unha actividade sobre o que non vimos: os froitos.

Para ilo, levamos á escola 30 variedades de verduras, hortalizas e legumes, que observamos, ulimos, conversamos e clasificamos en función de se o que se come nace enriba ou baixo terra; si se lle comen as follas, os talos, os froitos, as sementes ou as raíces. Complementamos a información co “Atlas ilustrado de las verduras”, de Susaeta e con “Una cocina tan grande como un huerto”, de Michael Serres y Martin Jarrie, en Kókinos

Sabemos que esta actividade aínda pode dar moito xogo, pero hai que recordar que agora estamos a piques de pechar o curso e os nenos/as moi cansos, e que neste caso veu derivada das visitas pola contorna.

Ver presentación

Verduras e hortalizas

Aínda estando preto da escola, nós queremos insistir na idea que apuntábamos na entrada “Hortas escolares ecolóxicas”, na que falábamos da posibilidade de que os centros cederan unhas pequenas parcelas para convertelas nesas hortas urbanas das que tanto se pode aprender ao longo do ano, e tanto intercambio pode propiciar con outras persoas.

Rúas con nomes de árbores

In EncienciArte on 09/06/2014 at 06:57

Para nós, o traballo de coñecemento da propia contorna é previo a calquera outra saída didáctica que se poida facer co alumnado de infantil. Co cambio do tempo, de estación, da paisaxe e mesmo co gallo do mes das Letras e do Día do Medioambiente, decidímonos a coñecer un pouco máis o que temos ao noso carón.

Na localidade na que traballamos, O Milladoiro, especialmente na zona onde esta ubicada a escola, O Novo Milladoiro, as rúas, avenidas e travesías levan o nome de especies arbóreas coas que tamén engalanaron as beirarrúas. Isto é algo que lle pasa desapercibido á meirande parte da poboación. Aínda non sabemos ben se fai referencia a nomes dos agros que deron lugar ás urbanizacións ou se foi unha atinada ocorrencia de alguén, o caso é que nos gustou moito e decidimos tirar proveito diso.

Tras facérllelo saber aos rapaces (moitos, por exemplo, nin repararan que viven na rúa Palmeiras na que hai palmeiras nas rotondas, parques ou beirarrúas), buscamos nos seus enderezos familiares referencias a árbores.

Rúa Palmeiras, Rúa Figueiras, Rúa Oliveira, Rúa Xesteira, Rúa dos Cereixos, Rúa Camelias, Rúa do Buxo, Rúa das Hedras, Rúa da Pereira, Rúa Codeseira, Rúa Castiñeiras, Rúa das Espiñas …, As Mimosas ou Raíces, puxéronos na pista do que podíamos atopar. A toponimia galega está chea de referencias ao mundo vexetal.

Ver presentación.

Rúas con árbores

As procuras na rede, a consulta de catálogos de árbores e, como non, á recente publicación “Inventario das árbores” de Virginie Aladjidi e Emmanuelle Tchoukriel en Factoría K de libros, axudáronnos a recoñecer as especies que daban nome a todas esas rúas achegadas ao centro escolar. Árbores grandes ou pequenas, perennes ou caducas, froiteiras ou ornamentais, autóctonas ou foráneas, deron lugar a non poucas conversas e elucubracións arredor dos motivos dunha elección ou doutra. Tamén valoramos as vantaxes de nomear así as rúas de cara a quen non sabe ler ou non entende o escrito.

Comunicacións ás familias (escritas e no blog de clase) nas que os informábamos desta nosa nova actividade e para o que solicitábamos o seu coñecemento e colaboración, proporcionáronos moita máis información. Os pais e nais implicáronse a fondo na nosa proposta, así cada día enviábannos suxestións de “recantos segredos de árbores” que eles coñecen e aos que levaron aos seus fillos. Mesmo houbo quen nos enviou mostras da vexetación organizada por rúas. Hortas privadas, hortas urbanas, xardíns, árbores senlleiras ou exóticas …, foron algunhas das propostas que sinalaban no plano que cada neno/a levou para a súa casa e ao día seguinte compartían cos compañeiros.

Follas por rúas

Daquela comezou a planificación de paseos diarios nos que chegábamos a 2 ou 3 rúas para coñecelas e comprobar a concordancia do nome coas árbores alí plantadas (con Google Maps). Estes paseos quedaron recollidos no plano e nunha especie de caderno de viaxe, “Paseos polas rúas con árbores”, que se complementaba coas fotografías que íamos tomando, das placas co nome das rúas, das árbores, dos seus froitos, do seu estado, dos danos que se lle inflixen (lixo, excrementos de animais, pólas esgazadas, etc).

Ver presentación.

Libro paseos polas rúas con árbores

1º Día 2/06/14: “Paseo dos Plátanos”- Rúa dosCereixos- Rúa das Camelias- “Costa das Ameixeiras”.

2º Día 3/06/14: Rúa Palmeiras- Rúa do Buxo- “Aparcadoiro dos Liquidamabar”.

3º Día 4/06/14: “Paseo dos Plátanos”- “Monte dos Piñeiros”.

4º Día 5/06/14: “Paseo dos Plátanos”- “Camiño dos Eucaliptos”- “Costa das Ameixeiras”.

5º Día  /06/14: “Paseo dos Plátanos”- Hortas urbanas.

 Lugares significativos, a sinaléctica, a numeración dos edificios, a orientación e o coñecemento do lugar onde viven, son mostra do moito proveito que tiramos desta actividade.

Polo camiño, descubrimos outras rúas que non levando o nome de árbores, ben poderían levalo, así a Travesía do Porto (onde está a escola) podería ser o Paseo dos Plátanos, o Agro do Medio podería ser a Rúa dos Alfaneiros, etc. E tamén vimos outras aínda non “bautizadas” ás que perfectamente poderíamos poñerlle nome: Costa das Ameixeiras, Camiño dos Eucaliptos, Rúa das Silvas.

Coma sempre, unha cousa leva á outra, e así tratamos de saber quen decide o nome das rúas. Soubemos que se fai no Concello, polo que en vista de que hai dúas rúas novas ao carón da nosa escola que aínda non teñen placa co nome, decidimos poñérllelo nós e enviarlle a proposta á Alcaldía.

Grazas ao material co que nos agasallou unha empresa sita no Polígono do Milladoiro, elaboramos estas placas para algunhas das nosas rúas.

Puxémoslle son a esta actividade coa canción “Cos pés na terra” de Paco Nogueiras Nodar, recollida no libro CD/DVD “Brinca vai!

Carballo … cos pés na terra.
Ameneiro … cos pés na terra.
Buxo … cos pés na terra.
Se queres podes plantar.
Nogueira … cos pés na terra.
Castiñeiro … cos pés na terra.
Figueira … cos pés na terra.
Se queres podes plantar.

As conversas sobre os beneficios que nos proporcionan as árbores quedaron perfectamente resumidas coa lectura do fermoso libro “Árbores no camiño”, de Régine Raymond-García e Vanina Starkoff en OQO, que nos conta a historia de Karim que nunha visita ao mercado perde de vista á súa nai, e cando se encontran baixo un baobab cóntalle A árbore vermella deume forzas ,a palmeira deume de beber, a mangueira deume de comer, o baobab, os seus pans de mono…

Cando volve para a súa casa, a modo de despedida pregúntalle ás árbores.

—Estarás aquí cando sexa maior?–preguntou Karim.—Se ninguén me corta, estarei. —Aínda lles darás de comer aos monos? —Se ninguén me corta… —E daraslles lambonadas aos nenos? —Se ninguén me corta… Vouche contar un segredo: todo está en equilibrio…un equilibrio perfecto, pero fráxil!

 Preservar o equilibro do sistema só pode facerse desde o coñecemento real, e iso é o que intentamos facer nesta actividade.

Para rematar queremos recoller as palabras de Antoni Reyes, director do Arquivo Municipal de Blanes, que nunha charla dirixida ao alumnado sobre “El porqué de los nombres de las calles” dixo:

“El nombre de las calles refleja la manera de ver el mundo de la sociedad que les ha dado nombre, y que las calles de un pueblo son como páginas de un libro de historia”.

Gustaríanos que así fose en O Milladoiro.

Paxaros da Amaía

In EncienciArte on 26/05/2014 at 06:50

Cada vez máis detectamos no noso alumnado como diminúe o seu vocabulario relacionado co mundo natural. Hai moitos anos lemos “El pensamiento salvaje” de Claude Leví-Strauss e agora vólvenos moitas veces á cabeza unha das súas descubertas antropolóxicas: nas sociedades primitivas só lle daban nome a aquilo que lles era de utilidade; as plantas que usaban para comer ou para curar tiñan nome, o resto, todas as demais, eran herbas. Pois algo semellante acontece agora coas xeracións criadas en medios artificiais e urbanitas, que pouco a pouco van perdendo palabras de elementos da flora e fauna porque apenas teñen contacto con ela. Para o noso alumnado todo bicho que voa, ten alas, plumas e peteiro son paxaros. (sobre iso tamén falaremos máis adiante).
O CEIP Amaía leva o nome dun fermoso val fluvial, o Val da Amaía regado por ducias de regatos que embocan no río Sar, cun elevado valor ecolóxico con especial importancia como zona de paso e de reprodución de aves. Sen embargo a meirande parte dos pequenos non serían quen de dicir máis de 2 ou 3 nomes de paxaros en galego, malia a ledicia que sempre lles supón ver paxariños nas árbores do patio.Emporiso quixemos dedicarlle un tempo.
Dado que estamos cun grupo de 3 anos, trala conversa sobre este tema (inducido), e ante a escaseza de paxaros reais, fixemos casiñas, cada unha delas para unha variedade de paxaro, da que se pegou unha fotografía co nome por detrás. Agora acompañan o niño de palabras do Peizoque Roque que aínda conservamos no centro desde o pasado curso.

Ver presentación.

Paxaros Amaía

Ferreiriños, carrizos, petos, cucos, pardais, lavercas, verderolos, andoriñas, paporrubios, pegas, lavandeiras, merlos, e outros moitos encheron o noso centro cos seus cantos, ditos e información sobre eles que atopamos nos web ogalego.eu, a vida nos ríos galegos  e na “Guía de aves de Galicia” de Baía edicións.

Con respecto ás características das aves (peteiro, ás, plumas, pór ovos e voar) tamén lle fixemos unha revisión axudadas polo libro “Aves” de Nicola Davies, publicado en Baía edicións en 2007. Pensamos se todas as aves voan, se todas teñen ás, se todas viven en niños…
Ao tempo lles fomos apuntando algunhas preguntas, sobre a utilidade das aves, para o que botamos man do magnífico libro de Antonio Sandoval Rey, “¿Para qué sirven las aves?”, publicado en Tundra no 2013.

Niños

Tras aprender algúns poemas e ditos relacionados coas aves, demos paso á segunda fase: atraer os paxaros ao noso patio convidándoos a quedar connosco ou a visitarnos con frecuencia. Pero, como conseguilo? Ofrecéndolle alimento. Pero non queríamos botarlle migas no chan, pois iso só podería suceder nos días lectivos. Emporiso ideamos facer comedeiros de paxaros.

Ver presentación.

Comedeiros paxaros Maía

Comedeiros e bebedeiros  feitos con material de refugallo, cheos de graos e alpiste para os paxaros pendurados das árbores do patio.
Agora chega o momento de esperar as visitas tratando de identificar algunhas desas pequenas aves que viven nos nosos bosques, nas ribeiras dos ríos e nos parques do Val da Amaía.

Lingua galega e natureza da man.

AromatizArte IX: eu ulo a…

In EmocionArte,EncienciArte on 23/05/2014 at 05:46

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ás veces tírase máis proveito dunha actividade sinxela que xurde espontaneamente na clase ca doutras perfectamente deseñadas e programadas. Como estes días andábamos a traballar co nariz, preguntámoslle cal era o olor que máis lles gustaba; daquela empezaron a darnos nomes de marcas de colonias infantís. Pero iso non era o que nos interesaba, senón saber a que ulían esas colonias. Supoñemos que lles gustan porque son produtos da mercadotecnia que rodea a todos os personaxes que seguen, que de ser presentados noutros envases nin atraerían a súa atención. Había desde os que empregan a mesma marca ata os que non levaban posta ningunha.

Aí centramos a atención en que cada un deles ule dun modo diferente, no que se reflicte tanto a súa personalidade coma os seus gustos, case ao marxe do perfume que empreguen.
Sabemos que o éxito desta actividade radica na carga afectiva que se lle puxo, na singularización de cada un deles e na identificación con aroma que se lle detectou.
De un en un foron pasando polo “nariz” experto, quen con moito ritual detectaba e finalmente daba o seu “veredicto” para logo ser corroborado polos compañeiros/as. Ti oles a…: limón fresco, a mandarina, a monte, a herba cortada, a biscoito, a mel, a regalicia, a vainilla, a menta, a herbas frescas, a rosas, a xeranio, a pino, a papoula, a monte, a pexego, a melón, a sandía, a mazá, a caramelos …, mesmo houbo un neno que insistía en dicir que el ulía a motor, a gasolina e non fomos quen de contrarialo. Nos casos nos que se puido, contrastábase a afirmación ulindo ese aroma identificado nunha caixa de esencias ou noutra de herbas aromáticas que temos na clase.
Logo, cada un elaborou un cartel onde dicía ao que ulía para que o resto dos compañeiros/as puideran corroboralo.
Días despois, cando chegan pola mañá, seguen co xogo, pedíndolle aos demais que os ulan e que detecten o recendo. Como dicíamos ao comezo, sabemos que o éxito radicou no cariño, na confianza e no respecto a cada neno e nena, facendo que medre a súa autoestima.

AromatizArte VIII: Flor dragón

In EncienciArte on 20/05/2014 at 06:37

Tralo traballo de coñecemento, diferenciación e identificación de distintos tipos de olores, quedábanos pendente o cheiro, a pestilencia. E malia que nos viñeron á cabeza algúns exemplos, non consideramos a súa pertinencia, ademais tiñamos a certeza de que todos saberían recoñecer ese olor aínda sen amosárllelo.

Onte, casualidade da natureza, xurdiu unha ocasión. Floreceu unha planta que anualmente rebrota no noso xardín deixando pampos a todos os observadores, tanto pola súa rareza coma polo seu cheiro: a flor dragón (pola lingua e o pedúnculo que semella unha espada)  ou planta serpe (por ter o talo manchado).

Para eles un sensentido, unha flor que cheira mal.

A Dracunculus vulgaris, é unha planta atrapa moscas, que se introducen na súa copa atraídas por un intenso cheirume. Na súa fantasía infantil unha planta “carnívora”. Dada a súa toxicidade, tan só lles deixamos observala desde unha distancia prudente. Polo de agora, como aínda non está madura, o cheiro non era moi intenso.

Unha ocasión para coñecer unha das flores máis estrañas e grandes da natureza.

FLOR DRAGÓN

AromatizArte VII: traballando co nariz

In EncienciArte on 15/05/2014 at 16:11

Chegado este tempo, sempre aproveitamos para “traballar co nariz”. Non é que o resto do ano nos esquezamos deste sentido pero, neste momento, a vida cotiá proporciónanos moitas ocasións: ramos de flores cos que nos agasallan, froitas máis variadas para o petisco de media mañá, o remexer na terra ou o recendo de cando cortan a herba nos xardíns veciños.

Así, cada día, cando nos chegan con flores variadas, aproveitamos para describir as sensacións olfactivas que nos producen. Pero reparamos en que sempre empregábamos as mesmas categorías, descritores e atopábamos as mesmas semellanzas. Finalmente reduciámolo a agradable/desagradable, moi intenso/pouco intenso, polo decidimos dedicarlle un pouco máis de atención pois consideramos que se poden tirar grandes aprendizaxes sen recorrer a situacións ficticias ou artificiais.

Ulindo

Narices

Para nós, foi fundamental distinguir entre cheiro, recendo e olor, xa que logo hai moita confusión canto ao uso deses termos. Ulir, recender, abafar, alcatrear, apestar, feder, cheirón, cheirento, aroma, esencia, fragrancia, olor, perfume, recendo, peste, tufo, cheirento, pestilencia, aromático, oloroso, recendente…, son algúns dos relacionados co sentido do olfacto.

Logo buscamos clasificacións e tipoloxías de olores, por suposto de modo moi diferenciado e simplificado para idade do noso alumnado: especiados, florais, afroitados, resinosos, queimados, pútridos/pestilentes, doces, picantes. Aquí descubrimos que hai moitas relacións entre sabores e olores.

 Cores

Olores, cores, sabores

Deseguido fomos levando á clase algún exemplo desas categorías. Mesmo chegamos a aventurar a hipótese de que a cor tivese algo que ver coa cor. Algo que logo descartamos. Chocolate, café, torradas queimadas, pan tostado, terra, follas secas, marmelo, azucre, pemento, especias, piñas e ramas de pino, froitas, laranxas, limóns, bergamotas, rosas, margaritas, peonias, xeranios, fiúncho, menta, menta chocolate, romeu, ruda, lavanda, follas verdes, iogur, queixo azul, auga sucia, auga limpa, reproducións de froitas, verduras e bolos de plástico, papel, libros, gomas, acetona, perfume, alcohol …, foron ulidas individualmente, por grupos, por contraste e adiviñando.

Contrastes

Contrastes olores

Un exercicio que nos permite dar un paso máis na identificación e verbalización das sensacións que perciben cada día froito dos milleiros de estímulos aos que están expostos.

Fixemos moitas observacións pero, para nós, unha das máis salientables foi a constatación da influencia cultural na maneira na que se reciben os olores. Así, cando lles achegamos as especias o nariz, todos se retiraban dicindo que lles desagradaba, agás cando llelo puxemos a unha nena marroquí, nese momento iluminóuselle a faciana, logo dixo que lle gustaba moito porque lle ulía á comida da súa nai

En cursos pasados levamos a cabo AromatizArte, ao que se pode acceder deste estas ligazóns.

AromatizArte I: perexil

AromatizArte II: auga de rosas

AromatizArte III: espantainsectos

AromatizArte IV: narices

AromatizArte V: rosquillas de anís

AromatizArte VI: bafos de eucalipto

Auga doce

In CativArte,EncienciArte on 14/05/2014 at 06:51
"Paisaje absorbido", Patricio Cabrero, 2007.

“Paisaje absorbido”, Patricio Cabrero, 2007.

Como continuación natural a todo o traballo realizado no pasado trimestre mirando ao ceo, coa chuvia e coas formas de chover, arestora andamos a darlle resposta á pregunta “e para onde foi toda esa auga?”
Así levamos semanas coñecendo os ríos, regatos, lavadoiros, pozos, pontes e fontes que cadaquén ten preto das súas casas ou da dos seus avós e familiares. Á volta de cada fin de semana recibimos fotografías dos nenos/as visitando algún deses lugares e coñecendo os seus nomes. A isto xa lle dedicaremos outra entrada porque dá moito de si: Sar, Sarela, Miño, Río Tinto, Tambre, Rego dos pasos…
Como caída do ceo, desde o 21 de marzo, inaugurouse no Museo da Cidade da Cultura no Gaiás, a exposición “Auga doce” para a que temos solicitada unha visita didáctica. Alí poderán ver:
-A auga escondida, augas envasadas, auga e saúde (termas e balnearios).
-A auga na terra, auga e paisaxe, flora e fauna, os grandes ríos, o río Miño e construcións relacionadas cos cursos de auga.
-O home a e auga, recipientes (olería), enxeñería hidráulica.
-Ollando ao ceo, a meteoroloxía, a auga no universo.

.
Sendo como é unha macroexposición, o Departamento educativo do Gaiás encargase de facer unha escolma segundo a idade do alumnado. Nós xa lle apuntamos os nosos intereses. Con todo, tamén lle apuntamos ás familias do alumnado a posibilidade de levar aos seus fillos o día 18 de maio, que co gallo do Día dos Museos, teñen programada unha xornada de portas abertas con música, obradoiros e ciencia para toda a familia. Así, entre outras moitas, poderán facer a viaxe dunha pompa de xabón; enchouparse de historias onde os ríos, as charcas, os regatos e as fervenzas ou a choiva son os protagonistas; coñecer as formas da auga; vivenciar a auga coma unha fonte de son con distintos aquófonos; etc.
Mentres tanto, e como avance, nós visitamos a exposición e aquí vos deixamos algunhas das fotografías que lle amosamos ao noso alumnado. Moi poucas, e sempre relacionadas co traballo realizado, porque, como sempre dicimos, non lle atopamos sentido a saturalos con algo que mesmo aos adultos nos custa.

“Auga doce”

DSCN0978

As gomas, outras posibilidades: xeoplanos

In CativArte,EncienciArte on 28/04/2014 at 20:48

???????????????????????????????

Chegamos a un punto que xa non sabemos ben que facer, se declararlle a guerra ou unirnos á febre das gomas de cores. Cada día confiscamos unha presa delas polo temor a que as metan na boca, pero sempre volven con máis. Así que non nos queda outra que darlle a volta e verlle outros usos.
Comezamos coas novas posibilidades, facendo uns rudimentarios xeoplanos. Trala descuberta de que poden “debuxar, trazar ou escribir” coas gomas e tras diversas composicións, formulámoslle estas preguntas: no bastidor circular podemos facer formas cadradas ou triangulares?, e no cadrado podemos facer círculos?, e triángulos?.
Nesas andamos. Mentres tanto iremos pensando novas utilidades didácticas para as gomas.
Ver presentación.

Xeoplanos gomas

???????????????????????????????

Camelias con nome

In AlfabetizArte,EncienciArte on 31/03/2014 at 06:34

Desde hai algunhas semanas, raro é o día no que non nos agasallan cunha camelia, a flor máis emblemática de Galicia e con presenza en case todas as casas, xardíns e beirarrúas.  Ver a Ruta da camelia en Turgalicia

Inicialmente acolliámolas con grande alegría, dicíamos que era unha camelia e puñámolas en auga. Dun tempo a esta parte, dedicámonos a miralas con máis detalle, especialmente porque o noso alumnado reparou en que sempre dicíamos que era unha camelia aínda que entre si fosen totalmente diferentes. Así acordamos ir nomeándoas; nós seríamos quen lle poñeríamos o nome, xa que logo, os verdadeiros segundo a variedade, non nos eran moi doados de recordar.

Ata que hoxe xuntámolas todas. Unha lección de diversidade: hai trazos comúns entre elas pero cada unha, tamén ten elementos diferenciares que as fan únicas, singulares e fermosas. A cor, a forma, número e disposición  dos pétalos, a visibilidade dos pistilos… Asemade, repararon en  que non teñen aroma (as variedades coas que traballamos), pero que nin falta lle  fai.

Coma sempre hai nomes máis ou menos creativos, pero nós seguimos poñéndolle nome á natureza.

Grazas a Sandra do CEIP O Coto que desenvolveu un magnífico proxecto sobre as camelias, soubemos de poemas, de música e de representacións pictóricas.

 

Camelias con nome

Agora o noso alumnado está entusiasmado coa idea de representar plasticamente as camelias, algo nada doado e para o que tomaremos como referencia o “Proxecto camelia” do pintor vigués Alex Vázquez.

Rematamos cunha audición do poema de García Lorca, “Madrigal a la ciudad de Santiago“, traducido ao galego, musicado por Ismael Serrano e Luar na lubre.

Llueve en Santiago
Mi dulce amor
Camelia blanca del aire
Brilla entenebrecida al sol (…)

A caixa dos tronos

In CativArte,EncienciArte on 13/02/2014 at 14:15

En toda esta tempada de chuvias non podían faltar as tormentas eléctricas que asustan e engaiolan por igual a nenos e nenas, polo que decidimos dedicarlle un tempo. En primeiro lugar fíxose precisa unha aclaración terminolóxica sobre os raios, tronos e lóstregos, xa que logo hai unha grande confusión canto a estes tres fenómenos, así como una asociación errónea –non estraña- sobre a forma dos raios.

Escoitamos tronos, vimos imaxes de lóstregos, falamos das súas consecuencias e precaucións a adoptar. Mesmo puidemos apreciar a súa beleza para o que empregamos assuxestivas imaxes da emblemática intervención de earthwork, “Lightning field” de Walter de María no deserto de Novo México alá polos años setenta do século pasado.

Pero o noso alumnado quería unha representación dos tronos, raios e lóstregos para incrementar a exposición da chuvia. Isto foi todo un reto, xa que plasmar o son e as sensacións que nos producen non nos parecía nada doado. Tras pedir axuda a outras compañeiras mestras fomos xuntando instrumentos musicais cuxo son se semella ao dos tronos e tormentas, de algún nin sabemos o nome, pero si recoñecemos o seu son.

Outros, como “el palo de lluvia”, tras descubrir o que conteñen en su interior para lograr ese son tan similar ao da chuvia, deron pé a que fixésemos os nosos paus de chuvia caseiros.

Velaquí a representación da caixa dos tronos.

Ver presentación

A caixa dos tronos

Paraugas, para que?, para a chuvia

In CativArte,EncienciArte on 12/02/2014 at 08:12

??????????

Derivado do traballo realizado sobre a chuvia que presentamos no post anterior, demos en aproveitar os paraugas rotos nestes días polos refachos de vento. Así pedímoslle as familias que nolos enviaran para que nós lle puidéramos dar unha segunda vida.

Inicialmente vimos a utilidade do paraugas, que vai máis alá da estética, malia que ás veces é no único que reparan os nenos e nenas. Falamos sobre a súa forma, elucubramos sobre a súa utilidade no caso de ter outra, vimos cales son os que mellor cumpren coa súa función e finalmente os motivos polos que agora estaban estragados. Cando lles preguntábamos cal sería o seu último destino, respondían que o contedor do lixo. Nós fixémoslle cambiar de idea.

Con acrílicos e por grupos velaquí algúns dos resultados que locen expostos nos corredores do centro xunto con fermosas ilustracións nas que sempre están presentes a chuvia e os paraugas.

Ver presentación.

Paraugas

??????????

??????????

60 días chovendo, 60 nomes da chuvia e 60 modos de chover

In AlfabetizArte,CativArte,EncienciArte on 11/02/2014 at 07:17

??????????

Seica xa van alá 60 días chovendo. Pode, pois xa case non recordamos como é a vida sen chuvia. Por moi lírica e melancólica que sexa, na escola infantil é un fastío: recreos, molladuras, falta de xogo ao aire libre… Pero tamén podemos aproveitar dela coma aprendizaxe contextualizada.

Na rutina diaria de observar o estado do tempo e das previsións para o día e días vindeiros, nos últimos tempos dicían “Chove”, polo cal decidimos afinar un chisco esa apreciación dando resposta a como chove. Hai veces que chove miudiño, outras arroia, outras hai un trebón, ou unha chuvascada ou cae unha babuxa ou unha coriscada ou un diluvio ou unha orballada. A nosa lingua dispón de ducias de palabras para nomear a variada tipoloxía de chuvia que temos, así, botando man das “Palabras enchoupadas” do Portal das palabras e doutras magníficas compilacións que atopamos puidemos chamar á chuvia polo seu nome.

Asemade, quixemos deixar constancia plástica dese rico abano de denominacións da chuvia. Cada día, nun momento, observábamos a cor do ceo e as nubes que dan lugar a cada unha das formas de chuvia. Neste caso fomos nós quen nos ocupamos da representación, dado a dificultade que podía entrañar para o noso alumnado a manipulación dos elementos empregados. Eles son quen agora se ocupan de explicar a exposición á que deu lugar, polo de agora 15 cadros sobre a chuvia e outros fenómenos, que -de cara a ser vista polas familias e compañeiros- se acompaña dunhas diapositivas nas que se recollen nomes, substantivos, adxectivos, verbos, expresións, ditos e refráns sobre a chuvia.

Este traballo aínda non pechado (ata que a chuvia non nos abandone), posibilitounos coñecer vocabulario propio da nosa lingua, fenómenos meteorolóxicos, literatura senlleira, o ciclo da auga, a linguaxe plástica, e outras moitas aprendizaxes e experiencias das que iremos dando conta nos vindeiros días.

Isto foi o positivo desta tempada de tanta revoltura: coñecer a riqueza lingüística do galego.

Ver a presentación.

60 días, 60 nomes e 60 modos de chover

A nosa preferida é “Choven chuzos de punta”, a deles é “Pedrazo” ou “Ceo de verán”, agora ben, debecen por unha “Chuvia do Arco da Vella”.

??????????

A gran onda

In CativArte,EncienciArte on 10/01/2014 at 07:59

Á volta de vacacións, unha vez nos puxemos ao día, o noso alumnado non paraba de comentar sobre o temporal de tronos, vento, choiva, lóstregos, e especialmente de ondas xigantes. Así tivemos que buscarlle unha explicación a este fenómeno, xa que logo, ata o de agora, para eles as ondas sempre foran parte da diversión dun día de praia no verán. Tralos apuntamentos duns, descartados por outros, buscamos información na rede, así soubemos por que se producen as ondas no mar e non nunha piscina, no río ou nun lavadoiro.

Neste corte dun informativo de VTelevisión explícanos como se forman as ondas xigantes, a escuma no mar e mesmo nos suxiren facer un experimento cun secador de pelo orientado cara unha cubeta con auga.

Logo volveron as conversas sobre as vantaxes/divertimento das ondas (xogos no mar, deportes, etc), e os inconvenientes (para os barcos, para a pesca, para os paseantes).

No Portal das palabras atopamos varias denominacións dos estados do mar.

Veunos ao recordo o fermoso álbum ilustrado “La ola” publicado por Bárbara Fiore Editora, no que se nos conta unha historia sen palabras dunha nena que pasa un día na praia, para ilo, a súa autora, Suzi Lee, só emprega dúas cores: o azul e o gris. Aquí unha presentación do mesmo.

Deseguido enlazamos co maxistral gravado do xaponés Hokusai de “La gran ola de Kanagawa”, que mesmo foi fonte de inspiración doutros artistas entre eles, Roy Lichtestein e “La mer” de Claude Debussy.

O visionado deste gravado fíxoos crer que eles tamén poderían representar as ondas con tan só dúas cores. Así nos puxemos mans á obra con ceras, pero os resultados non foron moito do seu agrado, polo que probamos con outras técnicas: fondo con rodillo, brocha seca de dous tonos de azul para a onda, rotulador para os barcos e témpera branca con pincel fino para a escuma do mar.

IMG_6543

Para a nosa sorpresa, a obra de Hokusai era coñecida por algúns nenos/as debido a que aparece nun episodio dos Little Einsteins.

Polo de agora conformarémonos coas fantásticas imaxes do experto en capturar ondas, o fotógrafo Pierre Carreau, en cuxo web podedes atopar macroondas, multiondas e o poder da auga que os deixarán coa boca aberta. Ou as espectaculares ondas hawaianas de Clark Little.

A lúa e o sol xuntos pola mañá

In ContArte,EncienciArte on 27/11/2013 at 14:08

Esta mañá, os nosos “observadores do ceo” repararon na presenza da lúa enfrontada ao sol, véndose ambos con total claridade. Foi algo que os estrañou moito, e sobre o que nos deron todo tipo de explicacións, desde as máis líricas, ás máis fantásticas, pasando por algunhas pseudocientíficas:

-“É que espertaron ao mesmo tempo.”
-“É que a lúa quería vernos a nós espertos.” Estanos axexando, porque nos quere ver.”
-“Non, era porque quería ver a tarde.”
-“É unha nube con forma de lúa, pero non é a lúa.”
-“Non está enteira, fáltanlle cachos que llelos comeron os unicornios pola noite.”
-“Foi porque nós espertamos moi cedo.”

Dado que non había concordancia nas razóns que daban, decidimos buscar en Internet, e velaquí a explicación que atopamos a este fenómeno coñecido como lúa de día:

“La luna llena solo se ve de noche, la luna nueva no se ve, el cuarto creciente se ve al atardecer y por la noche y el cuarto menguante al amanecer y por la mañana”, resume a RTVE.es Antonio Pérez Verde, astrónomo de la REDA (Red Española para la Divulgación de la Astronomía).

Foi unha mañá de moito proveito, que nos deu ocasión para amosar as distintas fases da lúa, e mesmo tirar de contos tan fermosos como “Pedro y la luna” ou “Quen levou a lúa”. Seguiremos afondando neste filón, ao que xa lle dedicáramos un tempo, con outra promoción de alumnado e que recollemos nesta entrada fai catro anos.

Temos que dicir que buscamos fotografías para ilustrar esta entrada e non atopamos ningunha de lúa minguante, por iso empregamos esta.

-“

Outono waterpainting

In CativArte,EncienciArte on 25/10/2013 at 13:02

IMG_6295

É tempo de cabazas e unhas teñen mais colorido ca outras, emporiso quixemos enchelas de cor. Así decidimos aplicar a técnica do waterpainting -que xa temos empregado noutras ocasións- con elementos do outono.

Visto o que necesitamos –esmaltes, soportes, auga e unha cubeta- atopámonos cun problema: a posibilidade de que se desbordara a auga. Para o alumnado foi unha descuberta ver como ía subindo o nivel da auga en función do tamaño do elemento que introducíamos, polo que se fixo preciso introducir a de maior tamaño e axustar a cantidade de auga a ela.

Por outra banda, xurdiu outra experiencia de carácter físico á que aínda non lle demos resposta: elementos pesados como as cabazas flotaban e outras máis pequenas afundían. Fixemos varias experimentacións con cousas de pouco tamaño e escaso peso, así como con outras de grande tamaño e moito peso. Teremos que insistir máis nesta cuestión para poder formular unha “teoría científica”. Polo de agora non a temos.

Canto á experiencia artística foi moi vistosa tal e como se pode apreciar nas fotografías. Follas, espigas de millo, castañas, cabazas e tarxetas de papel foron os soportes empregados.

Ver presentación. 

outono painting

Tempo de outono

In EncienciArte on 23/09/2013 at 06:32
Igor Lagunov

Igor Lagunov

Chegou o outono, para nós unha das tempadas máis fecundas. Será que os folgos están renovados tralo verán, será que é unha época de moita fermosura, ou será que a natureza nos brinda grandes posibilidades, máxime se a climatoloxía e benévola.

Levamos feito xa unha morea de actividades que compartimos a través do blog, e que agora compilamos aquí para facilitar o seu acceso.

Recordade que non tedes máis ca premer na etiqueta outono e así aparecerán todas de seguido.

Temos por diante case noventa días ata a entrada do inverno. Trataremos de aproveitalas ao máximo, mirando, gorentando, ulindo, tocando, escoitando, lendo e deixándonos levar polo maino outono.

As árbores alimentan

In EncienciArte on 22/05/2013 at 07:05

Senteime baixo a pereira e deume unha pera.

Senteime baixo a ameixeira e deume unha ameixa.

Senteime baixo a figueira e deume un figo.

Senteime baixo a cerdeira e deume unha cereixa.

Senteime baixo a maceira e deume unha mazá.

Senteime baixo o pexegueiro e deume un pexego.

Senteime baixo o carballo e deume tanta alegría

Que comín peras, ameixas, figos, cereixas, mazás e pexegos todo o día.

Nesta época do ano podemos ver as árbores froiteiras en flor, así como comezan a agromar os seus pequenos froitos, emporiso, quixemos recorrer a este sinxelo poema de Carlos Fontes, publicado no libro “Poemas con piruleta”, para realizar un xogo adiviña co noso alumnado. Mesmo puidemos seguir engadindo outras árbores e froitos.

1 ano dun bosque

In EncienciArte,VisionArte on 20/03/2013 at 20:16

Vía Microsiervos coñecemos o vídeo Forest Year, no que en menos de 3 minutos nos mostran os cambios acaecidos nun bosque ao longo de 15 meses mediante 40.000 fotografías.

Magnífico material para explicarlle ao alumnado o tránsito das estacións e os seus efectos na natureza.

Raios, tronos e lóstregos

In CativArte,EncienciArte on 11/03/2013 at 17:40

Thunderstorm 12

Nas conversas desta mañá co grupo a novidade eran os comentarios sobre a tormenta eléctrica desta fin de semana. Porén quixemos aproveitar para saber algo sobre estes fenómenos meteorolóxicos e para falar sobre os medos que lle producen aos nenos e non tan nenos.

En primeiro lugar foi precisa unha clarificación terminolóxica, xa que logo teñen unha grande confusión canto a estes tres fenómenos naturais, así como unha asociación errónea –non estraña- canto á forma dos raios.

Escoitamos tronos, vimos imaxes de lóstregos, falamos sobre as súas consecuencias e precaucións a adoptar. Mesmo puidemos apreciar a súa beleza, para ilo empregamos as suxestivas imaxes da emblemática intervención de Earthwork, “Lightning field” de Walter de María no deserto de Novo México alá polos anos setenta do século pasado.


Para rematar fixemos unha representación dos lóstregos con “pintura autónoma”. Sobre unha base de cartolina cuberta de cera e posteriormente raiada, deixamos escorregar unha pinga de pintura; posta en vertical ramifícase de forma similar aos lóstregos.

Ver aquí.

RELAMPAGOS

Cabazas espiñosas

In EncienciArte on 14/12/2012 at 08:07

Agasalláronos cun cesto de fermosas chayotas, tamén coñecidas como cabazas espiñosas, papaspobres ou papas do aire. Un froito dunha planta rubideira da familia das cucurbitáceas (como as cabazas), que nalgúns lugares de Latinoamérica se consume do mesmo xeito que as patacas, de aí o seu nome.

Pensábamos gardalas para plantar na primavera, e así ver como nacen as plantas directamente dun froito, xa que logo, noutras ocasións temos visto a reprodución por escallo, por semente, por folla, etc. Pero vese que se atoparon a gusto na nosa aula que algunhas xa empezaron a xermolar e a medrar a un ritmo de 2-3 cm por día (son como as fabas máxicas); para cando acaden máis altura non sabemos que faremos con elas, pois precisan ter un emparrado.

Isto deunos pé a falar co noso alumnado das necesidades vitais das plantas, e mesmo a facer probas privándoas dun deses elementos: auga, luz ou calor, e ver se así xermolan igual. Preparamos unha grella para facer o seguimento e logo poder tirar conclusións.

Un agasallo da natureza para o coñecemento dos nenos e nenas.

Ver presentación.

Chayotas

Niño de palabras para o Peizoque Roque

In ContArte,EncienciArte on 28/11/2012 at 07:52

Desde que no mes de xuño coñecemos a “O Peizoque Roque” andábamos dándolle voltas para desenvolver unha algunha experiencia centrada neste fermosísimo libro de Dores Tembrás que nos fala dun pequeno paporroibo que devece polas palabras, poemas e lindos versos.

Mamá peizoque / nun toxo aniñou / e os cinco ovos / do vento gardou.
Naceron xuntos / os pequerrechos / entre poemas / e lindos versos. (…)
O máis pequeño / anda a rosmar / chámase Roque / e non vai parar.
Insiste e rabea / nada quere saber / se non son palabras / tampouco ha comer.

E así vai pedíndolle aos distintos animais cos que se atopa palabras longas coma un río, palabras que collan nun saco, palabras que o estarrezan, palabras para soñar ou palabras que dean calor, ata que de volta ao niño, as comparte cos seus irmáns e así

O peizoque canso / reconta feliz / as palabras todas / antes de ir durmir.

Unha compañeira préstanos dous niños abandonados polos seus habitantes, polo que buscamos información na rede, así descubrimos que este peizoque adoita facer os niños con forma de prato nas silveiras  con follas, ramiñas e raíces, fai a posta de ovos alá polo mes de marzo, que se alimenta de vermes ou insectos e agora no inverno de baias. Escoitamos o seu canto e mailos seus nomes noutras linguas que sempre aluden ao seu característico peito roibo (petirrojo, paporrubio). Soubemos que é habitual que agora no outono baixen doutras latitudes máis frías e que é moi confiado cos humanos de tal xeito que é un dos paxaros máis fáciles de atraer para comedeiros e caixas-niño.

Retomando a historia de Roque, acordamos facerlle un niño especial na aula, un niño que iremos enchendo de palabras ao longo desta temporada para na primavera ofrecérllelo como lugar para aniñar, para poñer ovos e para criar aos seus fillos entre palabras poemas e lindos versos. Daquela pedirémoslle á súa autora, Dores Tembrás, e ao ilustrador, Xosé Tomás, que nos traigan ao Peizoque Roque para ver se lle gusta o lugar para quedar.

O niño será un lugar simbólico no que iremos gardando os coñecementos adquiridos, algo que se irá construíndo co tempo e coas vivencias da clase. Axudaranos a decatarnos do paso do tempo e das nosas aprendizaxes. Algo presente, para o que tamén pediremos a colaboración das familias e doutras especialistas que interveñen co alumnado, así, por exemplo, xa fomos xuntando tamén palabras en inglés. Ata pode ser que con algunhas lle fagamos lindos versos.

Esperaremos a ver se o Peizoque Roque considera a posibilidade de vir con nós.

Ver presentación.

Niño de palabras do Peizoque Roque

As caixas do outono

In EncienciArte on 07/11/2012 at 08:02


Unha maneira diferente de expoñer as composicións con elementos outonais. Nós que somos máis estereotipadas pensáramos en meter en cada caixa as follas e froitos de cada árbore, afortunadamente o noso alumnado é moito máis creativo ca nós e así lles quedou.

Ver presentación.

Caixas de outono

Actividades para o outono

In EncienciArte on 17/10/2012 at 06:18

Xa metidas de cheo no outono, ao longo dos vindeiros meses realizaremos moitas actividades directamente relacionadas coa estación; aínda así, recomendamos a visita ás entradas do blog rexistradas baixo a etiqueta “Outono” (navegador de etiquetas, parte inferior da columna central). Entre outras:

Cata de marmeladas de outono

In EncienciArte on 08/10/2012 at 06:50

No poema de Antonio Rubio para o mes de setembro -en “Almanaque musical“- falaba dunha sinfonía de marmeladas, o que nos deu a idea de aproveitar froitas do outono para coñecer os seus usos, propiedades dietéticas, conservación e consumo máis alá da tempada co noso alumnado de 4 e 5 anos.

O proceso reducímolo ao máis básico e elemental, nada de receitas laboriosas nin moita precisión na proporción do azucre, baste recordar que nós non estamos para facer cursos de cociña, senón para sacarlle proveito educativo.

Porén, pedímoslle que nos trouxeran froitos do outono, que ulimos, tocamos, degustamos, etc. Logo partímolos en anacos pequenos que puxemos a macerar con igual cantidade de azucre; é moi interesante facer as comparacións de volume/peso, así como os cambios que se producen co paso do tempo na mestura –paso de sólido a líquido-. Non deixamos pasar a oportunidade de propoñer un problema: a cantidade de marmelada que obteremos será igual ao peso da froita e do azucre?

Cocemos, deixamos arrefriar, dámoslle resposta o problema e xa podemos facer todas as comparaci