A nosa achega á educación infantil

Caramelos de violeta

In ActualizArte on 01/11/2019 at 16:27

9788499809892

Sendo nena regaláronme unha caixiña de caramelos de violeta  da docería madrileña da praza de Canalejas. Fiquei marabillada con aquelas pequenas filigranas coa forma e cor, sabor e olor das violetas. Cando finalmente os acabei, tras dosificalos moito e regalar algún coma se de tesouros se tratase, aínda me quedou o recordo do recendo na caixiña. Rememóroo cando preciso sentirme amparada e gusto comigo mesma.  Analizo neste intre se iso terá algo que ver en que a miña cor favorita sexa o lila empolvado. Aínda hoxe, cando viaxo a Madrid teño unha parada obrigada en “La violeta”, entrar alí é coma unha volta ao sinxelo, ao doce, ao básico, o fundamental, á infancia. Regáloos coa ilusión de que as miñas amizades se sentan tan ben coma min ao meter un na boca.

Emporiso, desde que hai uns meses Mari Carmen Díez Navarro me adiantou o título do seu novo libro, devecía por lelo. Para unha devota dela, calquera título sería motivo de celebración, pero hei de recoñecer que neste caso aínda me fixo máis ganas.

Quedei intrigada polo motivo do título e a miña sorpresa foi descubrir na introdución que a ela de nena tamén lle regalaran unha caixiña de caramelos de violeta. Ler o seu relato fai que nos volva o dozura ao padal.

Trala lectura do magnífico prólogo que lle dedica María Emilia López a este, segundo elas dúas, “libro-puntilla” intúo que debe ser unha gran coñecedora da traxectoria de Mari Carmen e dos ambientes de aprendizaxe que só ela sabe crear. Nótase na mirada certeira que lle dedica.

Mari Carmen, como poetisa que é, na porta de entrada ao libro, déixanos un poema que en si mesmo encerra toda a teoría, epistemoloxía e fundamento da educación infantil: “Aprender abiertamente”, mesmo podería ser un himno á infancia, un credo ou unha cantiga para ter presente en todos os espazos frecuentados por pequenos. Deixo aí a idea…

Aprender abiertamente
como aprenden los niños chicos
mirando, chupando, palpando, jugando, coleccionando,
como aprende la memoria a servir de despensa,
como aprende la emoción a hacernos saltar las lagrimas o las sonrisas.
(…)
Aprender abiertamente
que vivir tiene muchos días dentro,
que decir tiene miles de palabras,
que sentir tiene amor y tiene pena,
que querer tiene millones de besos.

Segundo a autora o libro vén ser unha recompilación dos seus escritos nos últimos anos na escola, organizados en dúas partes: “Aprender abertamente”, algúns dos seus ricos e entrañables proxectos de traballo, e “Unha escola acompañante” onde se centra nos procesos e persoas que fan do feito educativo algo único e inesquecible.

En todos eles defende a primacía do devir cotián como fío condutor da práctica de aula, activando a curiosidade “que se transforma en traballo, en relación, en coñecemento e en pracer.”

O que máis nos gusta do libro é a súa aparente sinxeleza. Unha mestra que relata momentos na súa aula que foron fonte de aprendizaxe, de relación e de afectos. Coma se llelo estivera a contar a unha compañeira de traballo: sen grandilocuencias, nin innecesarias xustificacións didácticas, sen trampa nin cartón. Non precisa recorrer á enumeración de obxectivos, competencias, contidos nin criterios, pois trala lectura calquera persoa de a pé será quen de decatarse todo o que dentro da actividade se agocha. Os seus “tejemanejes”, os xogos segredos, o que o corpo ten repetido, como se bica no Xapón, como fan un programa de televisión ou o paraugas de papel dunha nena, as idas e vidas de pequenos de cinco anos contadas coa humildade que só unha grande muller e mestra é capaz de amosar.

Pero ao tempo que nos vai narrando a súa vida nas aulas, ela tamén vai debullando pensamentos e reflexións propias arredor de todo o que ten que ver coa educación infantil e coa didáctica desta etapa. E aí radica ao noso entender o grande valor de “Caramelos de violeta”, no seu didactismo subliminal de cara todas as persoas que o lemos. Mari Carmen nunca daría leccións de nada, pero logra ensinarnos; ela non critica o que outros fan, tan só convence co seu facer; ela non rexeita o diferente, pon en valor. Porén coa súa mesma actitude perante a vida e a profesión xa nos está a deixar un exemplo de referencia. Teño por certo que moitas docentes cando nos atopamos nunha encrucillada nos preguntamos: E como faría Mari Carmen Díez Navarro? Cando unha docente acada tal consideración non se precisa de ningún outro recoñecemento. Ela é un faro que nos alumea o camiño a moitas docentes ou como ela mesma di, unha “acompañante de pensamentos”, cunha compañía activa e intencionada, cun ánimo provocador do razoamento e da búsqueda, nunha acción que tan íntima e respectuosa como é comer pan co outro. Quere saber finalmente por que non estamos para acompañalos na súa procura de respostas.

Admiramos a Mari Carmen Díez Navarro porque di en voz alta o que nos desacouga no noso foro interno: pensar para que poñemos aos nenos a traballar sen ton nin son, por que non deixamos oco suficiente para as súas palabras, para que queremos que nos reciten información alonxada ou irrelevante para eles, e se os nosos obxectivos deben estar condicionados polo currículo ou polo que eles nos demandan. Coma ela, cremos que só é viable unha “escola que se adecúe aos modos de aprender naturais dos nenos e nenas como son: mirar, tocar, xogar, repetir, curiosear, contar, preguntar e imaxinar.

Trala lectura de experiencias como “El mate chino”, “El tren de los 100”, “Pájaros en la cabeza”, “Las cosas bonitas”, “Mirarse el ombligo” ou “Los 1000 escalones de Martina”, chegamos ao capítulo 11 no que nos fala da metamorfose que viven os pequechos desde que entran na escola chegando un momento no que “pasan da maxia á lóxica, preguntan polos temas importantes da vida; eses que intúen básicos pero dos que non falan con claridade: nacer e morrer, gañar e perder, penas, sexo, pelexas, amigos e enimigos. Emporiso compáraos con bolboretas e a analizar os cambios que se lles notan a eles. Ata que “A los 5, pego un brinco”. A isto dedica o capítulo 12 vendo a dimensión do brinco (o paso a primaria, o que supón ser “dos maiores”) e acompañalos no tránsito cara unha nova etapa evolutiva. Detense no que denomina “o previo”, o que debe ser abordado en infantil sen pretender anticipar os contidos da seguinte etapa primaria. Deste apartado tomamos unha idea fermosa que pon en marcha desde o momento no que entran na escola e que logo lle serve para despedilos: o libriño “Nosotros”.

Así, enleadas na lectura, case sen decatarnos, chegamos a capítulo 17, “Contagiando pasiones”, no que a modo de broche, nos fala da importancia de que lle transmitamos ao noso alumnado aquilo que a nós nos fai latexar o corazón, sendo esa a única maneira de que o alumnado aprenda  a mancheas e apaixoadamente.

Non sabemos ben como darllelas grazas a Mari Carmen Díez Navarro por todo o que nos producen os seus libros e artigos porque ao tempo son revulsivo e bálsamo, estímulo e calmante, fartura e austeridade, enchen de ideas e baleiran de medos…, e nos tempos que corren, hai moi poucas persoas coa capacidade de lograr iso. Só uns poucos privilexiados son quen de dicir verdades sen ferir sensibilidades, de ter parroquia sen facer apostolado , de deixar un legado sen arrogancias. Ela si porque é unha Mestra.

A nova ruralidade e a educación

In InformArte on 30/10/2019 at 20:01

73190182_108791337213665_1842749005314916352_n

Nos pasados días tivo lugar no mosteiro de San Estevo de Ribas de Sil o Ourense Rural Summit, un foro abeirado á creación do RIO, o International Observatory of Rural Research no que máis dun cento de expertos internacionais do medio rural, convocados pola Deputación e a Universidade de Vigo, buscaban ideas para definir como deber ser a Europa do futuro, nomeadamente a Europa rural.

O RIO terá como obxectivos preparar e desenvolver proxectos colaborativos de investigación, cooperación e innovación relacionados co medio rural, coa participación dos investigadores e investigadoras da Universidade de Vigo co fin de dar resposta ás necesidades sociais máis importantes do mundo rural; e organizar e actividades científicas, tales como: congresos, cursos, conferencias, simposios ou seminarios, a diferentes niveles e cuxos resultados sexan de aplicación para contribuír ao desenvolvemento do rural. Porén, ao longo de tres xornadas, as persoas participantes no Summit cun enfoque interdisciplinar definiron conxuntamente os retos para a aplicación dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable no rural europeo e co-deseñar as liñas estratéxicas do RIO, International Observatory of Rural Research.

Entre outras actividades tivo lugar un Open Space, unha tecnoloxía social para a activación da intelixencia colectiva dos expertos reunidos no OURS. Consiste na co-creación da axenda do día a través de temas propostos polas propias persoas participantes nela e enmarcada baixo unha pregunta paraugas: Que temas, ideas ou proxectos son fundamentais explorar neste Summit para contribuír á creación do RIO International Observatory of Rural Research.

Nós fomos convidadas a participar nos grupos de traballo para a elaboración de propostas relacionadas cunha rede de espazos educativos/formativos rurais, xunto con outras persoas expertas en iniciativas de educación, entre elas Antonio Rodríguez Corbal do CDR O Viso na Limia, Paz Gonçalvez da escola bosque Amadahi e EDNA ou Xosé Manuel Cid da U.Vigo. Un debate en positivo vendo o potencial do rural no ámbito educativo e formativo ao que se dará continuidade en breve.

OIKR9515

Resultou sumamente interesante e esperanzador ver como se foron construíndo posibilidades froito da suma de coñecemento experto de ámbitos do máis diverso, focalizando todos a atención no futuro posibilista do rural.

Na clausura do evento, a promotora do OURS, a vicerreitora Maribel Doval explicou que neste encontro se marcaron para o observatorio seis grandes metas como son: a transición ecolóxica e xusta; a atención integral ao envellecemento; o cambio demográfico e o despoboamento; o desenvolvemento intelixente dos territorios; a calidade e seguridade alimentarias e comunidades igualitarias e inclusivas.

Do encontro saíu a Declaración de Santo Estevo de Ribas de Sil por unha Axenda Rural Europea, na que os asinantes estableceron seis medidas prioritarias así como a necesidade da creación dunha axenda rural europea que actúe como marco de acción para o deseño das políticas do medio rural.

Unha grande iniciativa á que lle damos os nosos parabéns e os mellores desexos.

InnovArte en Colombia

In FormArte on 07/10/2019 at 20:14

BGRK5408

Nunca se sabe onde poden xurdir oportunidades únicas e impagables. No verán 2018 fomos convidadas a impartir un curso na 53 Escola de Estiu de Rosa Sensat; alí entre as persoas asistentes coñecemos ao profesor universitario Carlos Hernando Valencia e á súa compañeira Ruby Luono cos que conversamos arredor da educación infantil. Naqueles días xa nos convidaron a ir ao seu país, Colombia, o que se fixo realidade no pasado mes de setembro. Malia que nos ilusionaba non eramos conscientes de todo o que ía supor ese periplo polas terras colombianas. Non imaximabamos o agarimo co que nos recibiron nos dous congresos internacionais nos que participamos nin a atención que nos dispensarían os xa amigos de Colombia.

IMG_5674

A primeira parada foi en Riosucio, unha pequena vila no chamado “Eje cafetero”, de onde son oriúndos os nosos amigos e coa que amosan o seu compromiso pola mellora educativa. Aproveitando todos os conferenciantes que asistiríamos ao congreso en Manizales organizado pola Universidade de Caldas, decidiron descentralizar a oferta formativa dándolle a oportunidade ao profesorado da zona de Riosucio. Resultanos moi difícil describir como se emborcou toda a veciñanza co congreso, como quixeron que os coñeceramos, a súa cultura, gastronomía, tradicións e idiosincrasia. Os tres días vividos alí serán inesquecibles para nós.

O congreso “Emergencias pedagógicas en contextos de diversidad”, foi o máis entrañable dos que temos participado. Debido ao aforo limitado (250 prazas) do Teatro no que tiña lugar retransmitíase a outra localización na Casa del Maestro, na que outras 300 persoas seguían o congreso, ao tempo que tamén o podía ver toda a veciñanza. Neste lugar que sufriu tanto nos tempos da guerrilla e dos paramilitares, estaban a facer un grande esforzo de cohesión social; a educación da infancia é un dos seus eixos prioritarios especialmente agora que se verán na delicada situación do retorno e reintegración dos desmovilizados tralo acordo de paz. Aquí a diversidade é a realidade coa que se topan os mestres no día a día tanto se traballan nas escolas dos “resguardos indíxenas”, coma nas veredas ou zonas rurais. Porén aínda valoramos máis a implicación dos axentes municipais, da reitora da escola normal, dona Mirta  e do doutor Carlos Valencia. A implicación da comunidade no congreso sería o resumo que poderíamos facer dese lugar que xa quedou para sempre no noso corazón. A xenerosa compaña dos doutores Iván Sánchez Fontalvo, Simón Esmeral, Olvic Lucía,  aportaronnos coñecemento sobre a idiosincrasia do lugar, sobre interculturalidade, sobre cultura colombiana e sobre os retos educativos.

E así entre coñecementos, anécdotas, vivencias e moitas ocasións para rir, marchamos para Manizales, cidade con sete universidades, que neses días recibía da UNESCO a distinción de Ciudad del Aprendizaje,  e cunha estraña estrutura urbanística que parece escorregar polas ladeiras das montañas que a rodean, entre elas o volcán Nevado de Ruíz. Unha vila na que adornan parques e rotondas con esculturas a paxaros locais, un lugar do que Pablo Neruda dixo que “era unha fábrica de atardeceres” . Alí tivo lugar un macrocongreso universitario con localizacións repartidas por toda a cidade e actos que encheron unha ateigada axenda de tres días. Ao igual ca en Ríosucio, nós fomos as encargadas da conferencia inaugural así como de posteriores mesas, obradoiros e paneis de expertos. Cómpre salientar o encontro mantido co Comité cafetero e os responsables da súa organización educativa; as súas preguntas á procura de respostas aos problemas que os acosan, son moi semellantes ás que podemos escoitar en calquera outro lugar: o risco da alienación, da perda da cultura e lingua de referencia, a complexidade das aulas con grupos internivelares, lograr que os mozos non fuxan do lugar de orixe, etc.

É inenarrable o momento no que se nos achegaban mestras a contarnos que nos recoñecían por seren seguidoras de InnovArte, ou outras que compartían con nós as súas inquedanzas educativos ou as que nos pedían axuda para resolver algúns dos dilemas cos que tiñan que loitar no día a día do seu traballo. É inabarcable todo o que deprendemos neses días e que agora pouco a pouco imos lembrado. A ratos “roubados” puidemos coñecer marabillosas paisaxes, proxectos de xente nova e formada que quere loitar polo que é de seu, cafetais, escolas, árbores, flores, froitas, doces, artesanía, xentes… e tomar moito, moito café.

O día do noso regreso, Carlos Valencia quixo agasallarnos con “Huellas pedagógicas”, un libro da súa nai, a insigne mestra Valencia que tamén deixou o seu legado pedagóxico na rexión de Caldas. Daquela aínda entendemos máis o compromiso deste profesor que pasou por todos os niveis de ensino, desempeñou todos os cargos universitarios, foi asesor do goberno para a reorganización das escolas normais de Colombia poñendo o coñecemento da súa tese de doutoramento ao servizo da mellora da formación dos docentes da infancia e nenez. Ao tempo que non deixa de ser unha grande persoa, compañeiro e amigo dos seus amigos. Para nós foi algo palpable en Riosucio, Chinchiná e Manizales.

IMG_0355

Dicímoslle a quen nos quere escoitar que iso que se denomina “realismo máxico” e que nós coñecíamos a través da literatura, alí vimos que é unha realidade, unha forma de vida que mistura o exotismo, a diversidade de imaxinarios e crenzas que acaba por impregnar todo o que os ollos alcanzan a ver. No día no que voltábamos, xa no aeroporto de Matecaña-Perales, vimos algo que nos remitiu aos textos de Gabriel García Márquez: a costume de deixarlle millo moído aos paxaros escribindo mensaxes ou palabras.

Agardamos poder volver algún día, mentres tanto imos empapándonos da súa cultura lendo algúns dos libros que de alí trouxemos.