A nosa achega á educación infantil

Arquivo do autor

Caramelos de violeta

In ActualizArte on 01/11/2019 at 16:27

9788499809892

Sendo nena regaláronme unha caixiña de caramelos de violeta  da docería madrileña da praza de Canalejas. Fiquei marabillada con aquelas pequenas filigranas coa forma e cor, sabor e olor das violetas. Cando finalmente os acabei, tras dosificalos moito e regalar algún coma se de tesouros se tratase, aínda me quedou o recordo do recendo na caixiña. Rememóroo cando preciso sentirme amparada e gusto comigo mesma.  Analizo neste intre se iso terá algo que ver en que a miña cor favorita sexa o lila empolvado. Aínda hoxe, cando viaxo a Madrid teño unha parada obrigada en “La violeta”, entrar alí é coma unha volta ao sinxelo, ao doce, ao básico, o fundamental, á infancia. Regáloos coa ilusión de que as miñas amizades se sentan tan ben coma min ao meter un na boca.

Emporiso, desde que hai uns meses Mari Carmen Díez Navarro me adiantou o título do seu novo libro, devecía por lelo. Para unha devota dela, calquera título sería motivo de celebración, pero hei de recoñecer que neste caso aínda me fixo máis ganas.

Quedei intrigada polo motivo do título e a miña sorpresa foi descubrir na introdución que a ela de nena tamén lle regalaran unha caixiña de caramelos de violeta. Ler o seu relato fai que nos volva o dozura ao padal.

Trala lectura do magnífico prólogo que lle dedica María Emilia López a este, segundo elas dúas, “libro-puntilla” intúo que debe ser unha gran coñecedora da traxectoria de Mari Carmen e dos ambientes de aprendizaxe que só ela sabe crear. Nótase na mirada certeira que lle dedica.

Mari Carmen, como poetisa que é, na porta de entrada ao libro, déixanos un poema que en si mesmo encerra toda a teoría, epistemoloxía e fundamento da educación infantil: “Aprender abiertamente”, mesmo podería ser un himno á infancia, un credo ou unha cantiga para ter presente en todos os espazos frecuentados por pequenos. Deixo aí a idea…

Aprender abiertamente
como aprenden los niños chicos
mirando, chupando, palpando, jugando, coleccionando,
como aprende la memoria a servir de despensa,
como aprende la emoción a hacernos saltar las lagrimas o las sonrisas.
(…)
Aprender abiertamente
que vivir tiene muchos días dentro,
que decir tiene miles de palabras,
que sentir tiene amor y tiene pena,
que querer tiene millones de besos.

Segundo a autora o libro vén ser unha recompilación dos seus escritos nos últimos anos na escola, organizados en dúas partes: “Aprender abertamente”, algúns dos seus ricos e entrañables proxectos de traballo, e “Unha escola acompañante” onde se centra nos procesos e persoas que fan do feito educativo algo único e inesquecible.

En todos eles defende a primacía do devir cotián como fío condutor da práctica de aula, activando a curiosidade “que se transforma en traballo, en relación, en coñecemento e en pracer.”

O que máis nos gusta do libro é a súa aparente sinxeleza. Unha mestra que relata momentos na súa aula que foron fonte de aprendizaxe, de relación e de afectos. Coma se llelo estivera a contar a unha compañeira de traballo: sen grandilocuencias, nin innecesarias xustificacións didácticas, sen trampa nin cartón. Non precisa recorrer á enumeración de obxectivos, competencias, contidos nin criterios, pois trala lectura calquera persoa de a pé será quen de decatarse todo o que dentro da actividade se agocha. Os seus “tejemanejes”, os xogos segredos, o que o corpo ten repetido, como se bica no Xapón, como fan un programa de televisión ou o paraugas de papel dunha nena, as idas e vidas de pequenos de cinco anos contadas coa humildade que só unha grande muller e mestra é capaz de amosar.

Pero ao tempo que nos vai narrando a súa vida nas aulas, ela tamén vai debullando pensamentos e reflexións propias arredor de todo o que ten que ver coa educación infantil e coa didáctica desta etapa. E aí radica ao noso entender o grande valor de “Caramelos de violeta”, no seu didactismo subliminal de cara todas as persoas que o lemos. Mari Carmen nunca daría leccións de nada, pero logra ensinarnos; ela non critica o que outros fan, tan só convence co seu facer; ela non rexeita o diferente, pon en valor. Porén coa súa mesma actitude perante a vida e a profesión xa nos está a deixar un exemplo de referencia. Teño por certo que moitas docentes cando nos atopamos nunha encrucillada nos preguntamos: E como faría Mari Carmen Díez Navarro? Cando unha docente acada tal consideración non se precisa de ningún outro recoñecemento. Ela é un faro que nos alumea o camiño a moitas docentes ou como ela mesma di, unha “acompañante de pensamentos”, cunha compañía activa e intencionada, cun ánimo provocador do razoamento e da búsqueda, nunha acción que tan íntima e respectuosa como é comer pan co outro. Quere saber finalmente por que non estamos para acompañalos na súa procura de respostas.

Admiramos a Mari Carmen Díez Navarro porque di en voz alta o que nos desacouga no noso foro interno: pensar para que poñemos aos nenos a traballar sen ton nin son, por que non deixamos oco suficiente para as súas palabras, para que queremos que nos reciten información alonxada ou irrelevante para eles, e se os nosos obxectivos deben estar condicionados polo currículo ou polo que eles nos demandan. Coma ela, cremos que só é viable unha “escola que se adecúe aos modos de aprender naturais dos nenos e nenas como son: mirar, tocar, xogar, repetir, curiosear, contar, preguntar e imaxinar.

Trala lectura de experiencias como “El mate chino”, “El tren de los 100”, “Pájaros en la cabeza”, “Las cosas bonitas”, “Mirarse el ombligo” ou “Los 1000 escalones de Martina”, chegamos ao capítulo 11 no que nos fala da metamorfose que viven os pequechos desde que entran na escola chegando un momento no que “pasan da maxia á lóxica, preguntan polos temas importantes da vida; eses que intúen básicos pero dos que non falan con claridade: nacer e morrer, gañar e perder, penas, sexo, pelexas, amigos e enimigos. Emporiso compáraos con bolboretas e a analizar os cambios que se lles notan a eles. Ata que “A los 5, pego un brinco”. A isto dedica o capítulo 12 vendo a dimensión do brinco (o paso a primaria, o que supón ser “dos maiores”) e acompañalos no tránsito cara unha nova etapa evolutiva. Detense no que denomina “o previo”, o que debe ser abordado en infantil sen pretender anticipar os contidos da seguinte etapa primaria. Deste apartado tomamos unha idea fermosa que pon en marcha desde o momento no que entran na escola e que logo lle serve para despedilos: o libriño “Nosotros”.

Así, enleadas na lectura, case sen decatarnos, chegamos a capítulo 17, “Contagiando pasiones”, no que a modo de broche, nos fala da importancia de que lle transmitamos ao noso alumnado aquilo que a nós nos fai latexar o corazón, sendo esa a única maneira de que o alumnado aprenda  a mancheas e apaixoadamente.

Non sabemos ben como darllelas grazas a Mari Carmen Díez Navarro por todo o que nos producen os seus libros e artigos porque ao tempo son revulsivo e bálsamo, estímulo e calmante, fartura e austeridade, enchen de ideas e baleiran de medos…, e nos tempos que corren, hai moi poucas persoas coa capacidade de lograr iso. Só uns poucos privilexiados son quen de dicir verdades sen ferir sensibilidades, de ter parroquia sen facer apostolado , de deixar un legado sen arrogancias. Ela si porque é unha Mestra.

A nova ruralidade e a educación

In InformArte on 30/10/2019 at 20:01

73190182_108791337213665_1842749005314916352_n

Nos pasados días tivo lugar no mosteiro de San Estevo de Ribas de Sil o Ourense Rural Summit, un foro abeirado á creación do RIO, o International Observatory of Rural Research no que máis dun cento de expertos internacionais do medio rural, convocados pola Deputación e a Universidade de Vigo, buscaban ideas para definir como deber ser a Europa do futuro, nomeadamente a Europa rural.

O RIO terá como obxectivos preparar e desenvolver proxectos colaborativos de investigación, cooperación e innovación relacionados co medio rural, coa participación dos investigadores e investigadoras da Universidade de Vigo co fin de dar resposta ás necesidades sociais máis importantes do mundo rural; e organizar e actividades científicas, tales como: congresos, cursos, conferencias, simposios ou seminarios, a diferentes niveles e cuxos resultados sexan de aplicación para contribuír ao desenvolvemento do rural. Porén, ao longo de tres xornadas, as persoas participantes no Summit cun enfoque interdisciplinar definiron conxuntamente os retos para a aplicación dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable no rural europeo e co-deseñar as liñas estratéxicas do RIO, International Observatory of Rural Research.

Entre outras actividades tivo lugar un Open Space, unha tecnoloxía social para a activación da intelixencia colectiva dos expertos reunidos no OURS. Consiste na co-creación da axenda do día a través de temas propostos polas propias persoas participantes nela e enmarcada baixo unha pregunta paraugas: Que temas, ideas ou proxectos son fundamentais explorar neste Summit para contribuír á creación do RIO International Observatory of Rural Research.

Nós fomos convidadas a participar nos grupos de traballo para a elaboración de propostas relacionadas cunha rede de espazos educativos/formativos rurais, xunto con outras persoas expertas en iniciativas de educación, entre elas Antonio Rodríguez Corbal do CDR O Viso na Limia, Paz Gonçalvez da escola bosque Amadahi e EDNA ou Xosé Manuel Cid da U.Vigo. Un debate en positivo vendo o potencial do rural no ámbito educativo e formativo ao que se dará continuidade en breve.

OIKR9515

Resultou sumamente interesante e esperanzador ver como se foron construíndo posibilidades froito da suma de coñecemento experto de ámbitos do máis diverso, focalizando todos a atención no futuro posibilista do rural.

Na clausura do evento, a promotora do OURS, a vicerreitora Maribel Doval explicou que neste encontro se marcaron para o observatorio seis grandes metas como son: a transición ecolóxica e xusta; a atención integral ao envellecemento; o cambio demográfico e o despoboamento; o desenvolvemento intelixente dos territorios; a calidade e seguridade alimentarias e comunidades igualitarias e inclusivas.

Do encontro saíu a Declaración de Santo Estevo de Ribas de Sil por unha Axenda Rural Europea, na que os asinantes estableceron seis medidas prioritarias así como a necesidade da creación dunha axenda rural europea que actúe como marco de acción para o deseño das políticas do medio rural.

Unha grande iniciativa á que lle damos os nosos parabéns e os mellores desexos.

InnovArte en Colombia

In FormArte on 07/10/2019 at 20:14

BGRK5408

Nunca se sabe onde poden xurdir oportunidades únicas e impagables. No verán 2018 fomos convidadas a impartir un curso na 53 Escola de Estiu de Rosa Sensat; alí entre as persoas asistentes coñecemos ao profesor universitario Carlos Hernando Valencia e á súa compañeira Ruby Luono cos que conversamos arredor da educación infantil. Naqueles días xa nos convidaron a ir ao seu país, Colombia, o que se fixo realidade no pasado mes de setembro. Malia que nos ilusionaba non eramos conscientes de todo o que ía supor ese periplo polas terras colombianas. Non imaximabamos o agarimo co que nos recibiron nos dous congresos internacionais nos que participamos nin a atención que nos dispensarían os xa amigos de Colombia.

IMG_5674

A primeira parada foi en Riosucio, unha pequena vila no chamado “Eje cafetero”, de onde son oriúndos os nosos amigos e coa que amosan o seu compromiso pola mellora educativa. Aproveitando todos os conferenciantes que asistiríamos ao congreso en Manizales organizado pola Universidade de Caldas, decidiron descentralizar a oferta formativa dándolle a oportunidade ao profesorado da zona de Riosucio. Resultanos moi difícil describir como se emborcou toda a veciñanza co congreso, como quixeron que os coñeceramos, a súa cultura, gastronomía, tradicións e idiosincrasia. Os tres días vividos alí serán inesquecibles para nós.

O congreso “Emergencias pedagógicas en contextos de diversidad”, foi o máis entrañable dos que temos participado. Debido ao aforo limitado (250 prazas) do Teatro no que tiña lugar retransmitíase a outra localización na Casa del Maestro, na que outras 300 persoas seguían o congreso, ao tempo que tamén o podía ver toda a veciñanza. Neste lugar que sufriu tanto nos tempos da guerrilla e dos paramilitares, estaban a facer un grande esforzo de cohesión social; a educación da infancia é un dos seus eixos prioritarios especialmente agora que se verán na delicada situación do retorno e reintegración dos desmovilizados tralo acordo de paz. Aquí a diversidade é a realidade coa que se topan os mestres no día a día tanto se traballan nas escolas dos “resguardos indíxenas”, coma nas veredas ou zonas rurais. Porén aínda valoramos máis a implicación dos axentes municipais, da reitora da escola normal, dona Mirta  e do doutor Carlos Valencia. A implicación da comunidade no congreso sería o resumo que poderíamos facer dese lugar que xa quedou para sempre no noso corazón. A xenerosa compaña dos doutores Iván Sánchez Fontalvo, Simón Esmeral, Olvic Lucía,  aportaronnos coñecemento sobre a idiosincrasia do lugar, sobre interculturalidade, sobre cultura colombiana e sobre os retos educativos.

E así entre coñecementos, anécdotas, vivencias e moitas ocasións para rir, marchamos para Manizales, cidade con sete universidades, que neses días recibía da UNESCO a distinción de Ciudad del Aprendizaje,  e cunha estraña estrutura urbanística que parece escorregar polas ladeiras das montañas que a rodean, entre elas o volcán Nevado de Ruíz. Unha vila na que adornan parques e rotondas con esculturas a paxaros locais, un lugar do que Pablo Neruda dixo que “era unha fábrica de atardeceres” . Alí tivo lugar un macrocongreso universitario con localizacións repartidas por toda a cidade e actos que encheron unha ateigada axenda de tres días. Ao igual ca en Ríosucio, nós fomos as encargadas da conferencia inaugural así como de posteriores mesas, obradoiros e paneis de expertos. Cómpre salientar o encontro mantido co Comité cafetero e os responsables da súa organización educativa; as súas preguntas á procura de respostas aos problemas que os acosan, son moi semellantes ás que podemos escoitar en calquera outro lugar: o risco da alienación, da perda da cultura e lingua de referencia, a complexidade das aulas con grupos internivelares, lograr que os mozos non fuxan do lugar de orixe, etc.

É inenarrable o momento no que se nos achegaban mestras a contarnos que nos recoñecían por seren seguidoras de InnovArte, ou outras que compartían con nós as súas inquedanzas educativos ou as que nos pedían axuda para resolver algúns dos dilemas cos que tiñan que loitar no día a día do seu traballo. É inabarcable todo o que deprendemos neses días e que agora pouco a pouco imos lembrado. A ratos “roubados” puidemos coñecer marabillosas paisaxes, proxectos de xente nova e formada que quere loitar polo que é de seu, cafetais, escolas, árbores, flores, froitas, doces, artesanía, xentes… e tomar moito, moito café.

O día do noso regreso, Carlos Valencia quixo agasallarnos con “Huellas pedagógicas”, un libro da súa nai, a insigne mestra Valencia que tamén deixou o seu legado pedagóxico na rexión de Caldas. Daquela aínda entendemos máis o compromiso deste profesor que pasou por todos os niveis de ensino, desempeñou todos os cargos universitarios, foi asesor do goberno para a reorganización das escolas normais de Colombia poñendo o coñecemento da súa tese de doutoramento ao servizo da mellora da formación dos docentes da infancia e nenez. Ao tempo que non deixa de ser unha grande persoa, compañeiro e amigo dos seus amigos. Para nós foi algo palpable en Riosucio, Chinchiná e Manizales.

IMG_0355

Dicímoslle a quen nos quere escoitar que iso que se denomina “realismo máxico” e que nós coñecíamos a través da literatura, alí vimos que é unha realidade, unha forma de vida que mistura o exotismo, a diversidade de imaxinarios e crenzas que acaba por impregnar todo o que os ollos alcanzan a ver. No día no que voltábamos, xa no aeroporto de Matecaña-Perales, vimos algo que nos remitiu aos textos de Gabriel García Márquez: a costume de deixarlle millo moído aos paxaros escribindo mensaxes ou palabras.

Agardamos poder volver algún día, mentres tanto imos empapándonos da súa cultura lendo algúns dos libros que de alí trouxemos.

Toponimia no ensino

In FormArte,Uncategorized on 20/09/2019 at 17:45

cartel_xornadas_toponimia_1.jpgAmes, entre outras moitas cousas, é un concello comprometido coa educación e coa lingua galega, mostra diso son todas as iniciativas que bota a andar o Servizo de Normalización lingüística municipal, entre outras o Estudo Sociolingüístico que iniciou no CEIP Agro do Muíño e agora fai extensivo a todos os centros e servizos educativos, as actividades arredor da figura e obra de Rosalía de Castro ou as que se visibilizan no mes das Letras implicando á veciñanza e escolas.

Como continuidade ao vieiro aberto coa presentación o pasado mes de maio do libro “A toponimia de Ames” de Xosé Ramón López Boullón, argallaron unhas xornadas para dar a coñecer o aproveitamento didáctico da toponimia en todos os niveis de ensino, abordando contidos como:

  • Conceptos básicos de toponimia (orixe dos nomes de lugar, clasificación, recollida, usos…).
  • Divulgación da toponimia amesá.
  • Recursos bibliográficos e tecnolóxicos para traballar cos nomes de lugar.
  • Aplicacións didácticas da toponimia en áreas como coñecemento do medio, historia, TIC, educación física, lingua…
  • Utilidades da toponimia como ferramenta de normalización lingüística.
  • Propostas para traballar coa toponimia en educación infantil, primaria, secundaria e bacharelato.

Alí puidemos escoitar a Vicente Feijoo Ares que amosaba procedementos e recursos dixitais para traballar cos nomes de lugar; a Luz Méndez Fernández que co mesmo título que o do libro infantil do que é autora deu resposta a “Por que se chama así este sitio?”. Xosé Ramón López Boullón puxo en valor ese patrimonio compartido por todos nós como é a toponimia amesá.

A segunda sesión das xornadas virou arredor de experiencias educativas levadas a cabo en diferentes localidades promovidas por docentes de distintos niveis de ensino: Xulia Marqués Valea do CPI de Vedra, Valentina Formoso Gosende das propostas desenvolvidas no IES Félix Muriel de Rianxo, Xoan Carlos García Porral do IES Pintor Colmeiro e Ana Isabel Filgueiras Rei das accións do concello de Noia para os máis novos.

Nós fomos convidadas a amosar o que se pode facer dende educación infantil. Con tal motivo presentamos os traballos realizados por Isabel no CEIP A Maía no ano 2001, momento no que instalaron unha escultura nunha praza pública de Bertamiráns, homenaxe a “Os caroeiros da Maía”, dos que pouco se coñecía ata que os pequechos empezaron a “investigar”. Tamén quixemos falar da iniciativa desenvolvida na EEI Milladoiro para que nenas e nenos descubriran que as novas rúas da nosa localidade levan o nome de especies arbóreas que tamén engalanan as beirarrúas. Con isto non pretendíamos máis ca demostrar que non importa tanto a idade do alumnado senón o gusto por descubrir, difundir e velar polo noso rico patrimonio cultural.

Como remate das xornadas, constituíronse grupos de traballo en cada centro amesá para continuar nesta senda que nos levará a coñecer o que é de noso, os nomes dos lugares, a macro e microtoponima, algo que corre o perigo de desaparecer se non se salvagarda.

Vaia dende aquí o noso recoñecemento a todos os que partillaron as súas iniciativas e moi en especial a Rosa Moreiras Cuñarro a técnico municipal de Normalización lingüística, así como á Isabel Vaquero, a concelleira que puxo o empeño en botala a andar e a Escarlata Pampín que lle puxo o ramo.

Nove anos de InnovArte

In EmocionArte,ReflexionArte on 30/01/2019 at 10:14
24724_h2048w2048gt.5

Robert Smithson, Spiral Jetty, 1970, color film de Edward Cella, 2019

Cada vez que botamos a mirada atrás e lembramos como xurdiu InnovArte Educación Infantil sentimos un chisco de vertixe. Nunca poderíamos imaxinar que aquela decisión que tomamos unha tarde do mes de xaneiro de 2010 nos proporcionaría tantas satisfaccións profesionais e, como non, tamén persoais. Ao longo destes anos pasaron moitas cousas, traballamos arreo pola educación, mantivémonos ao corrente do que sucede nas escolas infantís, na formación, na Universidade, na profesión, nas familias e na sociedade. Neste tempo houbo etapas de publicación intensa no blog e outras de paro biolóxico, pero polo de agora non pensamos en despedirnos del. Case todos os días temos ganas de contar, de compartir ou de reflexionar sobre o que vemos, o que escoitamos ou o que lemos, pero non sempre dispoñemos de tempo e de folgos para facelo. Algo así sucedeu nestes últimos meses, os compromisos adquiridos, a preparación de colaboracións e o traballo a pé de obra nas clases, impediron que nos dedicarmos de cheo a InnovArte. Con todo, non deixa de sorprendernos que o número de visitas diarias se mantén, vese que é un referente profesional para moitas persoas de moi diversos países. Todo un recoñecemento ao noso traballo. Mil grazas aos que estades con nós dende os seus inicios e tamén aos que o ides descubrindo día a día.

A máis da carga de traballo, ás veces tamén nos bota para atrás o desánimo. Sucumbimos a el coma calquera. Cando vemos certas prácticas de aula, cando lemos posicionamentos educativos que supoñen unha involución en todo o ata agora acadado, cando vemos o que se promove dende algunhas institucións dedicadas á formación do profesorado de infantil, cáenos a alma aos pés. Daquela sentimos que se perdeu todo o que fora unha paulatina conquista. É bastante desolador, unicamente atribuíble á falta de lectura e de coñecemento. Impera o criterio de quen nunca pisou unha aula nin viu un neno diante, de quen non respecta á infancia nin cre no cerne da educación. Discursos de gurús que repiten lugares comúns, imaxes de escolas de deseño e temáticas absurdas non fan máis ca meter desacougo no corpo dos que de verdade cremos na escola infantil, mesmo nos fan sentir que estamos noutra dimensión, igual fóra de xogo. O peor disto é que os que temos unha base e unha bagaxe, malia os momentos de baixón, temos argumentos dabondo para levar a contra pero, que pasa co profesorado que se está a iniciar ou aínda a formar? Poden chegar a pensar que ese é o camiño a seguir.

Emporiso, aínda que pasemos temporadas sen ganas de loitar contra o sen sentido, sabemos que temos a obriga de defender unha escola onde as nenas e os nenos sexan o centro de toda acción educativa. Para recuperar os folgos dedicámonos a ler aos clásicos que eran moito máis modernos hai unhas décadas que agora mesmo. A parte do fondo de biblioteca de cadaquén e dos referentes que todos mencionamos pero xa esquecemos, aconsellamos botar man da magnífica escolma e tradución da Biblioteca de pedagoxía da editorial Kalandraka, proxecto coordinado polo profesor Antón Costa. Que nutritivo resulta ler en galego a María Montessori, Jean Piaget, a Tonucci, ou lembrar a obriga social dos docentes coa Escola de Barbiana e con Paulo Freire, así como retrotraernos ás nosas motivacións iniciais coa “Carta a un profesor mozo” de Philippe Meirieu. É unha cura detox altamente recomendable.

Recordando cal é a nosa función (hoxe diluída entre parvadas burocráticas que non levan a ningures), cal é a función da escola e da educación para a sociedade recuperaremos a enteireza de ánimo e seguiremos a defender as aulas normais, esas que aínda tendo case todo en contra (tendencias, orzamentos, consideración ou orientación do centro), nun acto de responsabilidade social (heroicidade) dano todo día a día para que os nenos e nenas sexan quen de razoar, pensar, cuestionar, axuizar, argumentar, defender posicionamentos e actuar coma cidadáns de pleno dereito nunha sociedade democrática. Que non é pouca cousa. O resto -robóticas, programas disto e do outro (con siglas que agochan banalidades ou obviedades), e “adestramentos” de habilidades en situacións ficticias ignorando as posibilidades que brinda a realidade- é o que hai que erradicar evitando que colonice o terreo porque ninguén opón resistencia ou porque é moda.

Agora seica os blogs xa non son tendencia, seica di máis unha imaxe de Instagram ca un artigo. Nós non o cremos. Non queremos restarlle importancia ás imaxes agora ben, se entre estas e o público non media unha explicación, cadaquén pode interpretala como queira. Queremos ter seguidores polo discurso non pola beleza das instantaneas. Así InnovArte aínda quedará un tempo para ReflexionArte ou para RebelArte, segundo conveña máis; e como non, para ofrecer alternativas ou recomendacións.

LRYB3557

Para rematar, un ano máis no aniversario, ofrecemos imaxes de Spiral Jetty a nosa imaxe de cabeceira dende o momento de creación. A intervención de Robert Smithson no lago Salgado de Utah, que sigue aí corenta e nove anos despois da súa realización,  mudando día a día, véndose afectada polos cambios climáticos, polos visitantes e polo paso do tempo, pero mantendo inalterable a súa estrutura e concepción inicial. A nosa metáfora.

Mil grazas a quen se toma a molestia de lernos, de seguirnos e de recomendarnos.

Por que Spiral Jetty como imaxe do blog?

Un ano de InnovArte

Dous anos de InnovArte

Tres anos de InnovArte

Catro anos de InnovArte

Cinco anos e mil post de InnovArte

Sete anos de InnovArte

Oito anos de InnovArte

Saga/fuga de galegofalantes en infantil

In ReflexionArte on 15/12/2018 at 07:21

peligros_ipad_smartphones

Hai uns días comentei coas compañeiras que constataba que cada vez lle resultaba máis dificultoso aos pequenos seguir os contos en lingua galega. Miráronme arrepiadas como se pensaran que apostaba polo castelán por vir a ser algo así como o alemán para o Deporte Canino internacional. Preguntáronme se sería que as historias que lle conto son demasiado complexas para nenos de tres anos, se o vocabulario non sería requintado de máis. Neguei todo iso. Tiven que expoñer polo miúdo o que me levaba a tal afirmación, de como me decataba de que non captaban o sentido completo do texto, tan só dunhas palabras soltas. Insistín que non era con termos xa carentes de vínculo para eles, como acontece en “Cando Martiño tivo ganas de mexar na noite de Reis”, e o neno de debaixo da cama saca unha locomotora cun vagón e un penico, obxecto arestora descoñecido para eles grazas aos cueiros “dulces sueños”, porén quedan un chisco desconcertados ata que volven a enganchar coa cantadela “o tren de Martiño, chu, chu, chu”. Non, non é iso. Perden o fío do conto. Suxerín que fixesen a proba elas mesmas. A min suxeríronme que cambiara de contos.

Marchei matinando se perdera a feitura coma contadora.

Hai uns meses, a comezo de curso, fomos convidadas á presentación do estudo sociolingüístico “A lingua no Agro do Muíño”, no que se recollen os resultados do traballo realizo polo EDNL do CEIP Agro do Muíño no noso concello, Ames, coa colaboración do Servizo de normalización municipal e o Seminario de Sociolingüística da Real Academia Galega. Expúxose a importancia deste estudo xa que é o primeiro que se fai nun concello periurbano con unha demografía tan alta e cun perfil poboacional que permite tirar conclusións. O máis salientable foi a constatación de que a perda de galegofalantes se produce na infancia, a diferenza do que acontecía fai quince anos cando o traspase se daba na adolescencia. Apuntouse tamén a contradición flagrante entre o que manifestaban as docentes, as educadoras 0-3 e monitoras de actividades extraescolares sobre uso lingüístico e os datos obtidos dos nenos/as. Cadrou que moitas das persoas que estabamos alí eramos mestras, de infantil a maioría, e galego falantes case todas. Así que ante tal resultado mesmo houbo miradas desacougadas cara nós: que estamos a facer na escola infantil para que os nenos muden a lingua vehicular. Polas nosas cabezas pasou un balance das veces que nos diriximos a eles nunha ou noutra lingua. Tralos apocalíticos vaticinios sobre a fin do galego, fixemos acto de contrición e propósito de emenda, prometendo non ser tan a vaicheboa.

Fiquei uns días levando conta veces que vulneraba aquilo do equilibrio lingüístico.

Hai unhas semanas entrevisteime cos pais dunha cativa que apunta unha posible falta de atención así como unha fala chea de reiteracións, estridente e histriónica. Nun momento estrañámonos porque eu pensei que na casa falaban castelán e eles pensaban que era eu dado que agora esa é a lingua empregada polo nena. Falando de todo un pouco, tamén descubrín que dende que era bebé empregaran a tablet (as series de animación) para facela comer, ir para a cama, estar calada, etc.

Maldicín as tablets e smartphones e pensei fotocopiar un artigo sobre o prexuízo que ocasionan na nenez.

Hoxe volvín a darlle unha volta ao asunto coa miña irmá e daquela xuntamos o que lles contei anteriormente: as nosas percepcións sobre a escasa comprensión do galego, a fuga de falantes en infantil, así como a alarmante baixada na idade de acceso a dispositivos e subida de horas de permanencia. E velaquí teñen a explicación:

En efecto, a meirande parte das series de animación e videoxogos que enganchan aos cativos son en castelán, así que xa saben onde está a porta por onde foxen os nosos inocentes tránsfugas lingüísticos, que abandonan a que lle escoitan á nai/pai/familia/mestra/monitoras pola que falan uns personaxes de ficción que non lles dan de comer, nin os coidan cando están enfermos, nin os ensinan, nin os meten na cama, nin lle contan contos tradicionais ou clásicos, nin lle fan aloumiños pero danlle aceleración, subidón de adrenalina, excitación, aventura e foguetes de cores.

Matinei apesarada porque isto non hai quen o pare.

Se nas series de animación decidiran empregar unha lingua morta, poden ter a seguridade de que en menos dun lustro estaría rediviva; quen vería aos cativos a falar latín, arameo, dálmata copto ou córnico.

Así que instamos aos organismos encargados da dinamización da lingua galega a pensar se poñer en nómina aos personaxes de Neox, Clan e Disney Channel, sen perder de vista a “Masha y el oso” que malia ser en ruso conta con dezasete millóns de seguidores infantís que comprenden os reducidos diálogos, palabras frase, honomatopeas e ruídos varios. Ou pola contra, aliarse coas administracións de familia, educación, sanidade, tecnoloxía e xustiza para facer unha campaña na que se diga claramente que o abuso de pantallas afecta seriamente á intelixencia dos pequenos, tipificando como abandono educativo o consentimento dos proxenitores dun uso prolongado de dispositivos en idades temperás.

Xa veremos no que remata todo isto.

“Os fios da infância”

In EmocionArte on 04/12/2018 at 23:07

51VPnjf0OdL._SX346_BO1,204,203,200_ (1)

Hai veces nas que se facemos unha revisión de pequenas cousas do pasado e mesmo parece que estas eran unha preparación do que estaba por vir. A edición do noso libro no Brasil é unha delas. A conexión a través de InnovArte primeiro con Alejandra Dubovick da Escola Fabulinus de Bos Aires e logo con Tais Romero de Pedagogía Subjetividade en Sao Paulo, foron decisivas para que isto fose unha realidade. Nunca poderemos agradecerllo dabondo, nin a elas nin á editorial Phorte por confiar no criterio de Tais e apostar pola publicación. Despois de levar tres anos barallando a posibilidade de impartir un curso en Brasil, no mes de novembro redondeouse coa presentación do noso libro.

Toda unha experiencia para recordar desde a primeira toma de contacto co país. Sentirnos tan respectadas e mimadas é algo inigualable. Foron días intensos.

Coñecer á nosa anfitriona en Sao Paulo, poñerlle cara a con quen levabamos tempo falando, Tais Romero con quen contamos colaborar en moitas ocasións máis. Ela, muller entusiasta, entregada á formación do profesorado, con avidez por saber o que acontece ao outro lado do océano, organiza viaxes pedagóxicas as escolas máis destacadas de España, Italia, Portugal e Arxentina, ao tempo que divulga as boas prácticas educativas do seu país. O seu cariño, tesón e creatividade na procura de vías non coñece límites. Xa queda por sempre vinculada a nós a máis de ser a tradutora do libro e encargada do limiar nesta edición.

Coincidir presentando o libro coas representantes de Fabulinus, alí coñecidas polas Alés (Alejandra Dubovick e Alejandra Cipitelli) xunto con Pamela. Esta escola, creada por elas á súa imaxe e semellanza é xa un referente en América do Sur e contamos que moi pronto o sexa tamén en España cando saian á luz as súas publicacións en castelán. A conexión Arxentina-Galicia, unha vez máis, funcionou extraordinariamente, esperamos poder repetir e visitar Fabulinus que se converteu no noso novo referente canto a bo facer profesional.

Contar a nosa experiencia na Universidade Católica de Sao Paulo.

IWIB7284

Publicar con Phorte Editorial, entrar a formar parte do seu catálogo e do seu proxecto Phorte Educacional. Nunca agradeceremos dabondo os detalles e atencións de Beth, responsable editorial, así como á doce Nicole e as nosas discretas correctoras de estilo que tanto se entusiasmaron coa publicación. E por suposto ao dono, Fabio un visionario, que se deixa levar máis polas súas intuicións ca polos intereses comerciais, así creou un proxecto que abrangue máis de dez mil metros cadrados con coidada arquitectura, espazos para o relaxo con xardíns verticais e que dá emprego a máis de duascentas persoas ás que se lles nota o entusiasmo e implicación total no que fan. O agarimo co que nos acolleron lévannos a pensar que non puidemos ter máis sorte coa nosa editora brasileira. Oxalá se cumpra o que dicía Fabio sendo esta a primeira vez de moitas.

Tomar contacto coas compañeiras do Brasil, descubrir que temos máis en común ca en diferenza con elas; sentir que temos un fío que nos une. Volvemos abrumadas, pola acollida e receptividade ao discurso InnovArte. A “noite dos autografos” será un fito inesquecible para nós.

Ter a posibilidade de coñecer o colexio español en Sao Paulo, Miguel de Cervantes, grazas á mediación do xornalista galego Paco Vila. Un complexo impresionante ao carón do estadio de Morumbí que puidemos visitar acompañadas da súa directora, unha estremeña encantadora. Partillar co profesorado (entre eles dous galegos) que imparte en infantil vendo os seus proxectos, instalacións e parque do xogos do que envexamos a granxa, o estanque e o chafarís. E que “Fios da infância” pase a formar parte da súa biblioteca.

Poder visitar algúns museos senlleiros como son a Pinacoteca do Brasil, o MASP ou todo o complexo de Ibirapuera coa Bienal de Arte de Sao Paulo (cunha sección dedicada ao material do kindergarten de Friedrich Fröbel) ou o MAM.

Pisar a cidade, as súas rúas, mercados e barrios con profundos contrastes sociais.

E por riba, ver as portas que nos abre a nosa lingua materna, decatándonos de que o galego é unha riqueza malia o que uns poucos pensan.

Foi unha experiencia inesquecible. Todo o noso agradecemento a Tais Romero quen co seu tesón e empeño nos proporcionou este agasallo da vida, a máis de descubrirnos a autores, lugares e persoas marabillosas. Contamos volver, xa é un dos nosos proxectos de cara ao vindeiro ano.

InnovArte na 53 Escola d´Estiu de Rosa Sensat

In FormArte on 09/07/2018 at 21:16

IMG_5612

Cadaquén ten os seus mitos; para nós no terreo profesional un deles é a Escola d´Estiu de Rosa Sensat. Sempre acariñamos a idea de asistir pero por un ou outro motivo nunca nos fora posible. Así que é doado imaxinar o que nos supuxo que no mes de febreiro se puxeran en contacto con nós para convidarnos a impartir un curso na súa 53 edición. Unha semana convivindo, partillando e impregnándonos do ambiente desta institución senlleira na formación do profesorado.

Recollemos aquí un pequeno fragmento dun artigo de Marta Mata no que explica como xorde a Escola d´Estiu.

“O día 4 de outubro de 1965, comezaba a funcionar en Barcelona, dunha maneira e nun lugar insólitos, a Escola de Mestres Rosa Sensat. Tratábase dunha escola clandestina, que se iniciaba con quince alumnos-mestres sentados ao redor dunha mesa de comedor dunha casa particular, escoitando as ensinanzas e recibindo a experiencia dunha mestra ‘das de antes da guerra’, Angeleta Ferrer Sensat, filla doutra mestra xa falecida, Rosa Sensat, en cuxa memoria se dá nome á experiencia. Reconstituiremos aquí a historia, e incluso algo de prehistoria da escola, para que o lector poida situar e comprender o valor da experiencia.”

Nesta escola os profesores fundadores son mestres con dez anos de experiencia e o recordo da boa escola do tempo da República. Os orientadores son xa anciáns mestres separados da escola polo franquismo, pero aínda capaces de orientar na recuperación pedagóxica. Os alumnos non acoden a estudar para examinarse e obter un título académico, senón que estudan sobre a súa propia práctica e por propia vontade. O tratamento da lingua, da expresión, da matemática e do coñecemento do medio abórdanse a partires da propia praxe. Así, a través do boca a boca vai gañando adeptos ata que en 1972 que é cando pasa definitivamente da situación de semiclandestinidade vivida ata daquela.  Moitos anos despois, segue a ser un referente a nivel europeo e latinoamericano.

Nestes artigos do Diari de la escola d´estiu  e de La vanguardia pódese facer un percorrido polo seu devir de máis de cincuenta anos.

Nós expuxemos algunhas das nosas experiencias de vida na escola infantil. Se ben íamos cos nosos temores, pouco a pouco e grazas á acollida que nos dispensaron as asistentes fomos sentíndonos coma na casa. O título da nosa intervención “El latido diario de un aula infantil. Elogio de la cotidianidad”, tiña a argumentación que segue:

Nos últimos anos foron consolidandose unha serie de rutinas e tradicións na escola infantil que son o fío condutor por unha senda de “alta velocidade” na que todo está previsto, programado, intencionadamente “benpensado” e puerilmente infantilizado. Métodos para aprender matemáticas, robots, proxectos reprografíados, xogos educativos, aplicacións informáticas estimuladoras de talentos, emocións de cores, intelixencias múltiples enlatadas, felicidade concentrada e diversidade etiquetada compiten co rexurdimento da utopía das escolas con apelido metodolóxico. Por iso, aquí reflexionaremos sobre o término medio: unha escola que vive na realidade pero tenta transformala; que manexa múltiples fontes pero mantén a serenidade; unha escola cuxa prioridade son os nenos non os documentos nin os eventos, nin as modas. Unha escola que respira, latexa, pensa…no que ve, no que vive e no que sente. Unha escola normal que foxe da ficción académica retomando os principios das escolas que deixaron pegada e das que están a pisar con forza.

Atoparnos co cariño das responsables que nos chaman “las hermanas gallegas”, que “Els fils d´infantil” estea á venda entre outras publicacións de Rosa Sensat, e todo o que esta cidade nos regalou nestes días, para nós non ten prezo.

Mil grazas a quen pensou en nós como responsables dun curso na 53 Escola d´Estiu, este fito quedará gravado na nosa memoria.

SRMF0041

Camiños V: camiños indelebles para lembrar de onde vimos

In EmocionArte on 20/06/2018 at 17:00

DSCN5139

Mimamos moito os previos ao paso de infantil a primaria, xa que logo é tamén un chanzo da infancia á nenez, máxime no noso caso que supón un cambio de centro. A eles sempre lles produce unha mestura entre o desexo de ser coma os “maiores” e a anguria de deixar a escola infantil, o territorio coñecido. Emporiso, entrado o mes de xuño comezamos a planificar esa primeira visita á que os acompañaremos. A máis do previsto por ambos equipos de orientación, a nós gústanos facer algo para recordar. É xa un dos nosos rituais de fin de ciclo.

Sempre queremos facer o camiño a pé para que lle tomen a medida á distancia que nos separa, así, nesta ocasión, por mor do mal tempo, houbo que adialo ata o pasado luns. Poderíase facer en bus, máis cremos que non sería o mesmo. Malia que temos un tramo que atravesa todo o polígono industrial, logo hai un que descorre polo medio do bosque que fai que perdoemos todo o inhóspito que é o anterior.

Cando empezamos a falar da visita, apuntaron que lles gustaría ver aos irmáns e amigos, que foran eles quen os recibiran e fixeran de anfitrións; o que se lle comunicou ao centro facilitándolle os nomes e os cursos. Tamén comentamos sobre os agasallos que levaríamos, aí non houbo dúbida: poemas das bubelas para a carballeira que rodea o centro, un exemplar do libro “Rechíos poéticos” para a biblioteca, unha rosa dos ventos para o patio de xogos (para saber sempre por onde sae o sol), un libro coas preguntas ao CEP para quen llelas puidera responder, un conto para o que será a súa nova aula (elixiron un con mapas), e unha carta da mestra presentándoos perante quen será a súa nova/o titor/a. Se na promoción anterior os agasallaramos cunha presentación especial de cada un deles, nesta cremos que tamén quedan ben retratados cos seus gustos, coñecementos, afeccións e intereses.

DSCN5071

Cando estabamos a facer o libro das preguntas e dúbidas que tiñamos sobre o centro de primaria e as súas dinámicas, xurdiu o temor de que unha vez alí non se lembraran do camiño para volver á escola infantil.

Buscamos solucións. A máis literaria, a de facer coma Hansel e Gretel ou Pulgarcito que ían deixando pedriñas polo camiño foi a que máis lles convenceu. Aínda que había algúns que insistían na idea de ir cun mapa pois segundo eles sería o máis fiable, unha vez proposto o de ir deixando seixos xa non houbo volta atrás.

Lembraban tamén que estes personaxes de contos fallaran cando deixaran anaquiños de pan, paus ou grans de millo, con todo falaron de que os seus amigos os paxaros nos indicarían o camiño se lles deixabamos comida.

Como se pode supor aceptamos malia que as cuestións loxísticas nos supuxeron algún que outro desvelo: cada canto deixaríamos as pedras?, quen as tiraría?, como farían para non confundilas con outras do camiño?, cantas levaría cada un?, como fariamos para levar as pedras e o millo para os paxaros? Todo isto levounos o seu tempo, sen descartar a idea de traballar co mapa e coas aplicacións web que nos permiten facer o percorrido virtual.

Foron moitos frontes abertos que iremos contando por partes.

1º As pedras. Mercouse un saco de 20 kilos de grava branca grosa, todas cun calibre similar, sobre as que propuxeron escribir palabras bonitas e frechas indicando o camiño ao igual que as do camiño portugués tan familiar para eles, pero coa diferenza de que non podían ser amarelas para non despistar aos peregrinos.

2º Cantas levarían. Deunos pé a un traballo de estimacións matemáticas, primeiro apuntando o número delas que podía conter un saco. Logo rectificando ao ver as que contiña un quilo e volvendo a rectificar unha vez contamos cen e vimos que aínda quedaban moitas no saco. Resultaron ser 550, que daban 22 pedras por neno/a. Probouse se poderían con elas nos petos. Vendo que era factible puxémonos a preparalas, sen resolver aínda cada cantos pasos se deixaría unha.

3º Quen e cando as tirarían. Era importante saber a distancia en pasos para facer os nosos cálculos polo que lles preguntamos ás familias cantos pasos estimaban que había. Mesmo pedimos algún podómetro. Respondéronnos que entre 6000-7000 dos nenos. Aquí xa se lles facía moi complicado a eles de modo que acordamos que eu os avisaría de cando tiralas, tocándolle na cabeza a quen lle correspondera.

4º O millo levábase en paquetiños todos iguais e todos do mesmo peso e pensamos que naqueles lugares que nos pareceran fermosos deixaríamos unha presa de grans. Pensaban con ilusión e inxenuidade que á volta verían moreas de paxaros polas beiras do camiño.

Preparados con todo o noso equipaxe de pedras e millo emprendemos o camiño.

Cómpre salientar a coidada acollida que se lles fixo no centro, dirixida por irmáns e amigos maiores que foron os encargados de levalos por todo o centro amosándolle aquilo que a eles máis lles gustaba, a súa futura aula, as instalacións, léndolle contos na biblioteca ou merendando e xogando con eles na carballeira. Foi unha xornada ben bonita para todos.

Cando emprendemos o camiño de volta deixámolos que foran eles diante guiándose polas pedras que deixaran. Tan só nos fallaron os paxaros, os que desculparon polo exceso de calor.

Unha vez máis, cremos que fixemos un camiño para non esquecer que nesta ocasión queda máis gravado na memoria ca nos mapas. Un camiño para non esquecer de onde vimos e a onde imos. Agora xa saben que estarán ben no novo centro e coñecen o camiño para vir vernos cando queiran.

Camiños IV: a cartografía téxtil

In CativArte on 14/06/2018 at 21:03

Chegado este punto pola nosa parte xa tiñamos tinguido as telas que serían a base da cartografía téxtil, fixemos a representación das casas do alumnado e demais lugares significativos da nosa localidade, aportamos un retrinco de tela de algo que tivera un vínculo emocional con cada neno e nena, personalizamos uns cordóns de algodón que serían os camiños diarios da casa á escola, agora só quedaba agardar a que a nosa artista téxtil, Charo Belda compuxera un mapa tapiz con todo iso.

E velaquí o resultado

img_4948.jpg

Hoxe chegou un paquete sorpresa; polos datos de identificación xa soubemos que era de Belda Products, así que imaxinamos de que se trataba.

IMG_4919

O abrilo quedamos admirados. Unha auténtica obra de arte e de artesanía na que non faltan as rúas, as casas, os camiños, a EEI e o CEP para o que pronto irán, o Camiño Portugués, os parques e montes nos que xogan, mesmo se pode ver a catedral de Santiago, tal e como facían os peregrinos cando chegaban ao Milladoiro (disque o topónimo deriva de “humilladero” lugar onde se axeonllaban cando tras un longo traxecto por fin vían o lugar ao que se dirixían os seus pasos, Compostela). Non podía faltar a rosa dos ventos, nin a lenda do mapa cos nomes de todos os nenos e co código de cor do seu camiño.

A modo dos antigos mapas está rematado cun cordón branco e negro.

EAQI0807

Na parte traseira as telas tinguidas coas flores e herbas da localidade.

Non sabemos que dicir!. Estamos agradecidos, marabillados, entusiasmados, representados e felices desta culminación do traballo que máis nos ocupou ao longo deste curso.

Non podíamos imaxinar mellor recordo de peche de ciclo ca este mapa “Camiños”, agora xusto cando os seus pés van tomar outras sendas. Foron tres anos camiñando cara a escola infantil que podían non deixar pegada no chan que pisan, pero si nos seus e nos nosos corazóns.

Mil grazas Charo Belda por este agasallo. Sempre en débeda contigo. Xa formas parte tamén da nosa historia de vida na escola infantil.

Desde aquí podedes acceder ao seu relato do proceso e das súas referencias.

Camiños no Milladoiro. Proceso. Inspiración

Camiños no Milladoiro. Participación das nenas e nenos.

Camiños III: mapa arañeira

In CativArte on 05/06/2018 at 17:22

IMG_4488

A nosa artista téxtil, Charo Belda, encomendounos que fixeramos os debuxos das casas de cada neno e nena, así como dos lugares significativos para o grupo. Houbo que resolver situacións coma que facer no caso de dous nenos que viven na mesma casa; acordamos que cada quen ten dereito a facer a súa propia representación do seu fogar de modo que se repiten e non hai ningún problema. No noso mapa as árbores coas bubelas, a escola 0-3, a Guardia Civil, a farmacia, Correos, a biblioteca, o Monte dos Pinos, o cercano pazo do Faramello ou o circo teñen cabida. Non faltan tampouco unha rosa dos ventos marcando o Norte, nin o Camiño Portugués e mesmo os peregrinos que pasan todos os días por diante da escola. É tan naïf coma real, tan simbólico coma imaxinado e sentido. É o noso mapa do Milladoiro.

 

Daquela comezamos a pensar que nome lle poderíamos dar. Charo para identificalo puxéralle Mapa-Metro Milladoiro porque lle lembraba as liñas de metro dalgunhas cidades. Nós pensamos primeiro en chamalo o Mapa dos (tras)pasos, porque metaforicamente quedaban reflectidos todos os traspasos: da casa á escola, da escola a outros espazos lúdicos ou educativos, da escola 0-3 á 3-6 e desta ao CEP. Charo Belda resolveu maxistralmente chamándolle Camiños. En efecto, son camiños, en todos os sentidos que se queiran entender.

 

En calquera caso, tras escanear todas as imaxes para poder imprimilas en tea pensamos en que podíamos facer con todo o traballo realizado. Acordamos que nós deixaríamos tamén un mapa sobre papel para o centro. Isto supuxo todo un traballo de localización, debate sobre se un edificio estaba ben situado ou había que cambialo en función doutras referencias, etc. Unha vez todo colocado no seu lugar e adobiado con follas para simular as zonas verdes, bosques ou xardíns empezamos a facer os percorridos de cadaquén. Pensamos en marcalos cun trazador pero gustounos máis a idea de representalos con fíos de cores.

 

 

Así, cada nena ou neno ía contando o seu día a día e os pasos que dá pola localidade. Resulta revelador…

A escola é o punto no que todos conflúen desde que saen das súas casas, logo quedan patentes gustos, afeccións familiares e necesidades: biblioteca, parque, centro comercial, farmacia, catedral ou igrexa… os camiños de cadaquén.

Rematado, dixeron os pequenos que había que darlle un nome. Votaron e acordaron que Mapa arañeira era o que mellor lle acaía.

Seguiremos contando destes camiños.

Camiños II: a contorna, a base

In CativArte on 05/06/2018 at 15:41

A base do noso mapa, acordou Charo Belda que sería de tea de algodón tinguida cos pigmentos naturais das plantas da contorna para, deste xeito, recoller tamén as cores e olores da localidade. Así, tras anunciar a súa visita, iniciamos os preparativos pedíndolle aos pequenos que recolleran flores e herbas aromáticas coas súas familias. Asemade solicitámoslle un retrinco de tea de algo que tivese un vínculo afectivo cos nenos e nenas: dun vestidiño, das cortinas das súas habitacións, dun babeiro de cando eran pequenos… Xa contaremos máis adiante o que se fixo con eses retallos.

O día acordado xuntamos todas as plantas no chan e aquilo era unha fartura: toda a gama de verdes e as cores da primavera. Ata nos deu para facer un catálogo con elas.

Nada máis chegar á aula, Charo proxectou na pantalla o que levaba traballado nese mapa aínda sen nome e explicoulles como logo o trasladaría ao tapiz. Deseguido púxose mans á obra. Ían tinguir as telas segundo a técnica xaponesa Hapa Zome que consiste en bater cun martelo sobre as plantas cubertas coa tea. Charo ía deixando elixir pero tamén aconsellando sobre as que podían soltar máis zume ou deixar máis cor.

Logo houbo que deixar secar e fixar a cor das teas con calor.

Xa veremos cal é o seguinte paso.

Camiños I: a idea

In CativArte on 05/06/2018 at 15:25

Cada vez que pechamos unha promoción queremos facer algo que sexa un recordo dos tres anos que vivimos xuntos co alumnado. Un resumo, un recordo, para eles, para as súas familias e sobre todo para nós. Egoistamente dicimos sobre todo para nós, porque tras baleirarnos totalmente ao longo de tres cursos, despois de dalo todo, cando máis fachendosas nos sentimos do logrado, nese momento, despídense e temos que volver a empezar. Segundo se vai achegando a data de remate, invádenos unha tristura alegre, estamos felices por ver as medras das nenas e nenos, sabemos que agás nas físicas, nas outras temos moita parte, pero animicamente é demoledor pensar en volver a comezar con outro grupo. Afortunadamente o verán actúa coma un bálsamo e en setembro comezaremos con ilusión, aínda que por momentos teñamos tamén o síndrome do niño baleiro.

Para daquela comezaremos a escribir outra nova historia, pero agora aínda temos que rematar ben o labor que temos entre mans.

Así andábamos a darlle voltas á cabeza. A metáfora visual “As chaves están en infantil” da promoción anterior antollábasenos insuperable e tamén irrepetible, porque nesta non tería sentido, as chaves non foron parte do noso xogo cotiá. Coma sempre, a sorte petou na nosa porta.

Aló polo mes de xaneiro, púxose en contacto con nós unha colega á que levabamos tempo sen ver aínda que sabíamos dalgúns das súas derivas profesionais, vitais e artísticas. Estamos a falar de Charo Belda, mestra adiantada aos tempos, asesora inesquecible do CFR da Coruña, agora artista téxtil da que podedes saber máis na súa web. Ela, seguidora de Innovarte, sabía das nosas experiencias de traballo cos mapas e puxo xenerosamente o seu coñecemento, creatividade e talento ao servizo dos nosos pequenos. Tras varias conversas e moitas risas, acordamos facer unha das súas cartografías téxtiles como peche de ciclo co grupo.

O entusiasmo e profesionalidade de Charo son dignas de salientar. Estableceu un plan de acción. Comezou a enviarnos proxectos, modelos, outros mapas -propios ou alleos que descoñecíamos-, materiais ou necesidades. Trazou un cronograma no que detallaba á perfección as nosas responsabilidades e prazos así coma as súas. Concretou cal sería a obra resultante e que levarían dela os pequenos como recordo.

Acordamos facer un mapa do Milladoiro cos camiños que percorreron ao longo destes tres anos para vir a diario á escola, sabendo que moi pronto os seus pasos se encamiñarán noutro sentido cara o centro de primaria. No mapa estarían representadas as súas vivendas, as rúas, os lugares significativos para eles, e como non, a EEI Milladoiro e o CEP de Ventín, centro receptor. Faríase sobre un tecido tinguidos por eles mesmos con herbas comúns na localidade.

Expuxémoslle ao alumnado o que queríamos facer e de inmediato se vincularon co proxecto, xa que logo os mapas formaban parte das nosas dinámicas así que facer un ex profeso para eles sería a culminación de todo o aprendido.

En vindeiras entradas do blog, iremos relatando polo miúdo todo o proceso. Agora tan só se trataba de apuntar a idea e todas as derivas que xurdiron.

 

Da mancha á figura

In CativArte,Uncategorized on 01/06/2018 at 13:30

IMG_4509

Sempre falamos das nosas experiencias elásticas que sabemos como xorden pero nunca sabemos ata onde poden chegar nin cando rematan. Esas son as que nos dan grandes sorpresas. Pois esta é unha delas.

Aló polo mes de febreiro descubrimos o libro “Tinta de luz” dos irmáns Pepe e Berta Caccamo, que deu pé a pedirlle ao escritor que nos visitara na escola, tal e como recollemos na entrada “Con ppkkmo”. Tamén falamos xa das mesturas de cores que fixemos tentando emular as singulares ilustracións de Berta Caccamo.

“cores frías e quentes,
mornas, tépedas, ardentes,
duribrandas, brandiduras.
branquiloiro, roxipardo,
grismarelo, negriazul,
rosvermello e verdourado.
Cores altas, branquilongas,
verdifracas, griscontentas,
negribaixas, roxivellas,
rosanchas e pardolentas.”

De como lle fomos poñendo nomes e logo a “matrícula” grazas ás explicacións da nai dun neno, especialista en artes gráficas que trouxo a carta Pantone e nos axudou a buscar o código de identificación de cada unha das nosas creacións.

E alí quedaran pendurados os lenzos á espera de que os mandáramos para as casas.

IMG_2326

Cada vez que pasabamos por diante deles eran bonitas cores, un fermoso conxunto, parecía que nos pedían algo máis.

Ata que decidimos darlle unha segunda volta. Facer un proceso ao revés: primeiro a cor e logo o debuxo en troques do que se fai habitualmente.

Cadaquén recolleu o seu lenzo e dedicámonos a miralo en fite buscando o que podía agocharse na mancha. Escaseza de recursos para non alterala nada máis ca o necesario: deixar que os rotuladores fixeran agromar o que permanecía oculto.

Velaquí o resultado: bolboretas, ondas na auga, soles, peixes, rostros, lúas, os aneis dun toro dunha árbore, diamantes, planetas, gatos, eirugas ou laranxas.

Rechíos poéticos III: o libro dos poemas dos paxaros

In Uncategorized on 23/05/2018 at 19:35

 

Levamos traballando en Rechíos poéticos dende o mes de marzo, cando decidimos facer o tendal con poemas de paxaros e o noso alumnado era coñecedor desta macro-iniciativa que viña a darlle a vertente lírica ao traballo desenvolvido ao longo dos dous primeiros trimestres relacionado coa flora e fauna da contorna natural. Así, cada vez que buscabamos un poema, compartiámolo con eles, ata que ao pouco suxeriron facer un libro no se que recolleran aqueles que máis lles gustaran para levar para as súas casas. A proposta non nos puido parecer máis atinada, pois a nosa intención sempre é deixar algunha pegada nas familias e veciñanza, un recordo do paso pola escola infantil.

Así, pouco a pouco fomos escolmando, paxinando, ilustrando, escribindo e sumando poemas. Facer o índice, poñerlle a dedicatoria, preparar portada e contraportada deron remate ao traballo. Agora será un libro querido nas casas.

Rechíos poéticos II: a bubela

In ContArte,EncienciArte on 15/05/2018 at 19:13

IMG_3679

Buscando poesías sobre paxaros para o “Tendal dos poemas”, non tivemos a sorte de dar coas do noso paxaro preferido, a bubela. Temos a seguridade de ter lido algunha, pero arestora non a atopamos, o que nos deixou matinando por un tempo. Ata que atopamos a solución ao noso problema: encargariámola.

Así, con tal determinación, escribímoslle a Antonio García Teijeiro, Helena Villar Janeiro, Dores Tembrás e Rosalía Morlán. A nosa sorpresa foi cando xa de inmediato comezamos a recibir as respostas aceptando o encargo.

 

 

 

Segundo foron chegando, ficabamos marabillados coa súa fermosura. Notase ben a mestría e o agarimo co que foron feitas pensando nos cativos. Cada un deles á súa maneira recolle as características principais da bubela e o seu singular canto.

Non sabemos ben como agradecer a atención que tiveron estes grandes da literatura galega actual; unha mostra máis de que a súa creatividade e lírica vai intimamente ligada co seu bo facer, ser e estar no mundo, así como o seu compromiso coa educación. Mil grazas.

 

 

 

Somos uns afortunados pero sería un acto de egoísmo non compartilas con todo o mundo, así xurde a segunda fase dos “Rechíos poéticos”: penduraremos as poesías das árbores dos parques, beirarrúas, xardíns e montes do Milladoiro.

Unha nai de alumno experta en artes gráficas, para explicarnos o proceso de impresión dunha imaxe fíxonos os carteis coa imaxe dunha bubela, mesmo coa súa descomposición nas catro cores. Agora pola outra cara poñeremos os poemas da bubela escritos polos pequenos.

 

 

 

Pero os nosos nenos e nenas aínda querían máis, gustaríalles ver aos paxaros xunto as poesías, polo que me preguntaron se sería posible facerlles uns comedeiros con gran. Aceptamos a idea coa condición de que fosen ecolóxicos e artesanais, de modo que demos cun modelo feito coa monda da media laranxa.

 

 

 

Logo veu o momento de enchelos de grans, de moitas variedades para que fosen do gusto de todo tipo de paxaros. Así, cada un preparou a súa combinación de comida (millo enteiro, en fariña grosa ou con alpiste) coa condición de que cada preparado non podía superar os 50 g. que era o que calculáramos cabía na casca deshidratada.

 

 

 

Agora, en grupo, penduramos uns polos arredores da escola e logo, cada nena e neno, leva un para poñer nunha árbore que lles guste e que estea visible aos paseantes. Acompañaranse todas dos comedeiros para os paxaros. Unha versión pedestre daquel gravado emblemático da editorial Nós feito por Castelao que levaba escrito no pé: “fartura pr´o corpo e fartura pr´o esprito”.

 

 

 

Nestes días, máis de setenta carteis con poemas sobre a bubela encherán as rúas do Milladoiro. Xa están a chegarnos as imaxes.

 

Un intento máis de que as iniciativas escolares traspasen o reducido ámbito das catro paredes do edificio enriquecendo á comunidade coas achegas dos nenos e nenas.

Unha vez máis, sacamos a poesía á rúa e con ela volven os paxaros e os seus cantos!

Rechíos poéticos I

In ContArte,EncienciArte on 14/05/2018 at 18:12

IMG_2060

Un ano máis o DNL do concello de Ames convídanos a participar nas actividades arredor das Letras Galegas, neste caso repetindo o Tendal dos poemas do pasado curso que tantos éxitos recolleu por pór a poesía ao alcance de todos os paseantes de Bertamiráns e O Milladoiro.

Pero nesta ocasión quixemos darlle unha volta e si na edición anterior se centraban na natureza, ríos e camiños, na presente vinculámolo cos proxectos de re-naturalización das escolas, así o tema foron os paxaros. Despedirámolos no outono, agardarámolos pola Candeloria, estivéramos atentos ao primeiro canto do cuco, botarámoslle grans para atraelos ao noso xardín, deprendéramos os seus nomes e a distinguir o seu canto, así que era normal que agora lles brindaramos unha homenaxe poética titulada “Rechíos poéticos”.

Na poética galega abondan textos protagonizados polas aves máis comúns na contorna: merlos, andoriñas, corvos, paporroibos, carrizos, pombas, pardais…, así fomos escolmando cincuenta poesías de todas as épocas que unha vez escritas sobre lona adornan os paseos e camiños das nosas vilas. Recuperar o coñecemento das aves, poñer a poesía na rúa e alegrar a vida da veciñanza eran os nosos obxectivos.

En Bertamiráns do CEIP A Maía.

No Milladoiro da EEI Milladoiro.

Permanecerán expostas ata finais do mes de xuño.

 

Anatomía da lingua

In ActualizArte on 12/05/2018 at 20:19

Anatomía-da-lingua-Lingua-de-amar-lingua-de-amor

É posible un poemario sobre a lingua?

É, e a máis pode ser fermoso, entretido, variado, reivindicativo, incitador, provocador e rebuldeiro.

Nos previos ao día grande das nosas Letras, non se nos ocorre mellor recomendación que Anatomía da lingua de Antón Cortizas, coas ilustracións simbióticas de Leandro Lamas, editado pola AS-PG.

18-0

A ti, lingua miña
idioma do meu cerne,
silabario do meu mundo inacabado,
ausente en tantas bocas,
presente en cada alento
dos ecos navegantes do meu nome.

Para corroborar o que estamos a dicir quixemos escolmar algún fragmento suxestivo, o que resultou ser unha tarefa ben difícil porque teríamos que reproducilo integramente. É dicir, é un libro para telo ben preto e botar man del con calquera motivo, xa que logo, atoparemos razóns abondas para dicir que o galego é unha lingua de amar, unha lingua de amor e unha lingua de futuro.

Tamaño
é tan grande esta miña
pequena e humilde lingua
que nunca chegarei
a pronunciala enteira.
Xénese
(…)
Entón, dende as fervenzas da tenrura
cada murmio foi calidoscopio
na noite incandescente dos cronómetros
e a verba foi medrando
e non deixou xamais de ser semente.
Oficios da lingua
(…)
Se a lingua miña fose tecedeira
urdiría un tear de diccionarios
como eguas ao galope, libertarias,
de frases de perífrase de verbas,
domésticas e místicas metáforas
rimando co marfil das madrugadas.
    se a lingua miña fose tecedeira…
Palabras inventadas
(…)
Palabras inventadas
necesito cantar,
para que aniñen libres
os sons de nomear toda a beleza.
Tipoloxía da lingua
A lingua que se saiba, pode ser:
lingua viva ou lingua morta,
nativa, cativa, oficial, real, popular,
lingua sabia, lingua pobre, lingua vulgar,
auxiliar, exiliada, inventada, artificial,
de orde, ordinaria,
lingua franca, oficial, cooficial, oficiosa,
(…)
Lingua de subsistir, de murmurar,
lingua de burlar, de bicar, lingua de amor,
lingua coñecida, lingua ignota,
lingua, en fin, de amar e de soñar
que a miña alma vive monolingüe
e políglota é a miña boca.

cortizas-620x330

O aire do pan

In EncienciArte on 26/04/2018 at 21:19

Unha nena tróuxonos unha receita de pan polo que decidimos facelo na aula. Todos dixeron que lles gustaría facer dous pans, un para comelo alí e outro para levar á casa. De modo que fixemos cálculos sobre o que pesa unha bola e concluímos que precisaríamos arredor de 200 g. para cada un dos 25 nenos e nenas da clase, así que previamente preparamos na casa unha masa de seis quilos, xa que logo era inviable facela na clase pola cantidade e polo tempo de espera. O que si reproducimos foi a receita da nosa compañeira, pesando todos os ingredientes así coma a masa resultante tras ser amasada por todos e comprobado que estaba no seu punto cando ao premer cun dedo, de inmediato recupera a súa forma.

Rodeámola cunha cinta métrica para ver se o lévedo facía efecto (que tanto lles desagradou o seu olor). Preparamos unha táboa de control na que íamos anotando os cambios canto a peso e medida. E isto foi o que máis os desconcertou, porque a cada pouco a masa medraba e malia todo non variaba de peso. Axiña soubemos a que se debía, xa que mestres fermentaba, botamos man da masa que prepararamos con anterioridade. Ao cortala e dividila en anacos, descubrimos que estaba chea de buratos coma burbullas de aire. Velaquí a resposta ao misterio da medra sen cambio de peso: estaba chea de aire.

Agora cadaquén tiña que repartila súa peza de aproximadamente 200 g. de masa en dous bolos. Foi revelador ver como algúns deixaban o máis grande para a casa e o pequeno para eles, ou ao revés. O traballo foi autónomo cumprindo só a condición de que tiñan que anotar o peso dos dous bolos.

Tralo enfornado, a chegada do carro cas bandexas, anunciado polo recendo do pan quente, foi motivo de alegría.

E agora chegaba o momento de comprobar si cocidos pesaban o mesmo.

Mermaran de peso. Neste caso, a explicación tivemos que dárllela nós: a auga da masa evaporarase.

A proba do pan, a receita para repetila na casa e a preparación do paquete para levar o bolo da familia, púxolle o ramo a esta sesión intensa de traballo manipulativo e matemático, de gozo coas cousas sinxelas da vida: recendos, sabores, traballo en grupo e a satisfacción de saber facer.

Que ben nos fixo o aire do pan.

A manga, o mango e a mangueira

In EncienciArte on 22/03/2018 at 07:21

IMG_9142

No mes de xaneiro un neno trouxo unha manga para compartir cos compañeiros. Algúns tíñana probado e outros non, o que non deixou de sorprendelos foi que en galego fose feminino e en castelán masculino, manga/mango, e a homonimia, pois o seu mesmo nome ten significados ben diferentes.

Como non podía ser doutro xeito, decidimos probalo, non sen antes pesalo, tocalo, ulilo…Trala cata buscamos semellanzas no seu sabor; apuntaban ao melocotón ou ao melón, mesmo cun recendo a piñeiro.

Tanto gustou, mesmo aos remisos a probar, que propuxeron plantar a carabuña para así ter unha mangueira. Como nunca fixeramos tal, decidimos buscar información na rede e atopamos un vídeo moi interesante no que nos dicía o modo e os tempos. Tivemos que velo varias veces antes de pornos mans á obra, non sen antes anotar nun almanaque todos os pasos e prazos a seguir. Segundo iso, no mes de marzo, alá pola chegada da primavera, mesmo no día da árbore, nós teríamos unha mangueira para plantar.

Abrir a carabuña, extraer a semente, envolvela en papel húmido, deixala tapada, trasladala a unha maceta aínda cuberta, destapala e regala a miúdo, foron as anotacións, tan só quedaba esperar que se cumprisen os diferentes pasos.

E así foi. Cunha exactitude que nos alborozaba, íanse cumprindo.

Causou tal sensación vela xermolar que todos quixeron repetilo nas súas casas para así ir levando un proceso paralelo ao da escola.

As responsabilidades dos encargados, os fitos marcados no calendario, as medras, as medicións e as comparacións entre as dúas sementes que plantaramos, leváronnos a un extraordinario traballo matemático, que aínda sigue. Isto sen contar que á vista do éxito, os cultivos estendéronse a pistachos, améndoas, aguacates, landras, castañas, mandarinas e limoeiros. Toda semente que caía nas súas mans, levábamos a buscar información na rede e planeamento das súas fases.

Tal e como calculáramos, o día 21 de marzo, trala chegada da primavera, no día da árbore, as nosas mangueiras locen fermosas.

Agora cústanos facerlles entender que non teremos froitos ata dentro duns anos. Entanto imos enredándonos coas degustacións doutras mangas que chegan á aula.

Plantar para o futuro. Arelar. Aprender a esperar. Comprender o ciclo da natureza. Pouco máis se lle pode pedir a unha manga.

mango-tree-ted-hebbler

“Mango tree”, Ted Hebbler

 

Buscadores de versos rosalianos

In FamiliarizArte on 22/02/2018 at 17:36

0pasos_peons_rosalia_pazo2

Unha das iniciativas do concello de Ames para celebrar o Día de Rosalía é a de pintar algún dos seus versos nos pasos de peóns das localidades de Bertamiráns e O Milladoiro, o que se fixo neses días, e que nos deu pé a unha das nosas actividades preferidas, a de facer de detectives na que unimos o gusto pola poetisa, polo traballo con mapas e os paseos en familia.

IMG_0531

Ao carón da nosa escola xa hai un, así que xa aproveitamos para velo.

A proposta que levaban hoxe para as súas casa é a de localizar e fotografar os seis pasos de peóns que hai no Milladoiro con versos de Rosalía. Para iso démoslle as indicacións e marcámoslle as rúas nas que están pintados.